Στον στενό ταφικό λάκκο, ένα σώμα σχεδόν χανόταν κάτω από τα κτερίσματα. Ένα χρυσό κύπελλο διακοσμημένο με χταπόδια βρισκόταν πάνω στο στήθος. Γύρω του υπήρχαν ασημένια αγγεία, σφραγιδόλιθοι, δαχτυλίδια, ημιπολύτιμοι λίθοι, γυάλινα διακοσμητικά στοιχεία και όπλα. Τέσσερα ξίφη είχαν τοποθετηθεί με τις λαβές πάνω στους ώμους και τις λεπίδες κατά μήκος των χεριών. Σύμφωνα με νέα μελέτη, αυτή η διάταξη ίσως δεν ήταν απλώς μια συσσώρευση πολύτιμων αντικειμένων γύρω από έναν νεκρό. Μπορεί να ήταν μια εικόνα οργανωμένη ώστε να ιδωθεί ως σύνολο.
Η αρχαιολόγος Rachel Emma Phillips επανεξετάζει τον θολωτό τάφο των Δενδρών στην Αργολίδα, κοντά στη μυκηναϊκή Μιδέα, προτείνοντας μια διαφορετική ανάγνωση των ταφών της πρώιμης μυκηναϊκής περιόδου. Αντί να εξετάζει τα πολύτιμα κτερίσματα μόνο ως ενδείξεις κοινωνικής θέσης, πλούτου ή εμπορικών επαφών, τα αντιμετωπίζει μαζί με το ανθρώπινο σώμα ως μέρη μιας ενιαίας σύνθεσης. Η μελέτη δημοσιεύτηκε στις 30 Σεπτεμβρίου στο Cambridge Archaeological Journal και εξετάζει ευρύτερα την πρώιμη μυκηναϊκή περίοδο, περίπου από το 1700 έως το 1400 π.Χ.
Η είσοδος του θολωτού τάφου στο μυκηναϊκό νεκροταφείο των Δενδρών, στην Αργολίδα.
Ο θολωτός τάφος των Δενδρών ανασκάφηκε το 1926 από τον Σουηδό αρχαιολόγο Axel W. Persson και την ομάδα του. Κάτω από το δάπεδο του θαλάμου βρέθηκαν τέσσερις λάκκοι. Σε δύο από αυτούς διατηρούνταν τρεις αδιατάρακτες ταφές: δύο ενηλίκων στον έναν και ενός νεότερου ατόμου στον άλλο.
Με βάση ανθρωπολογική εξέταση που έγινε εκείνη την εποχή, τα τρία άτομα ταυτίστηκαν ως ενήλικος άνδρας, ενήλικη γυναίκα και έφηβη, και ο Πέρσον τα αποκάλεσε «βασιλιά», «βασίλισσα» και «πριγκίπισσα». Οι ονομασίες επιβίωσαν στη βιβλιογραφία, όμως τα σκελετικά κατάλοιπα δεν έχουν επανεξεταστεί με σύγχρονες οστεολογικές μεθόδους και η Φίλιπς τις χρησιμοποιεί με επιφύλαξη.
Η πλουσιότερη από τις τρεις ταφές ήταν εκείνη που είχε αποδοθεί σε άνδρα. Το σώμα βρισκόταν ανάσκελα, με τα χέρια συγκεντρωμένα πάνω στη λεκάνη, και ήταν σχεδόν ολόκληρο καλυμμένο από αντικείμενα. Πάνω στο στήθος βρισκόταν το χρυσό κύπελλο με τα χταπόδια, μέσα στο οποίο είχαν τοποθετηθεί έξι σφραγιδόλιθοι και τέσσερα μεταλλικά δαχτυλίδια.
Χαμηλότερα υπήρχαν τρία ασημένια αγγεία: ένα ρηχό κύπελλο με χρυσό χείλος, ένα κύπελλο διακοσμημένο με ελάφια και κυνηγόσκυλα και ένα ακόμη με παραστάσεις ταύρων. Γύρω από το σώμα είχαν τοποθετηθεί ξίφη διακοσμημένα με χρυσό, ελεφαντόδοντο, γυαλί και ημιπολύτιμους λίθους, ενώ στα πόδια υπήρχαν αιχμές δοράτων, χάλκινα μαχαίρια και ένα ακόμη κοντύτερο ξίφος.
Η λεγόμενη ανδρική ταφή στον λάκκο I του θολωτού τάφου των Δενδρών, όπως βρέθηκε στην ανασκαφή του 1926. Διακρίνονται ακόμη ορισμένα από τα κτερίσματα τοποθετημένα πάνω και γύρω από τον σκελετό. Φωτ.: Swedish Institute at Athens
Εκείνο που ενδιαφέρει τη Φίλιπς δεν είναι μόνο η αξία των αντικειμένων αλλά και η ακριβής θέση τους. Ο Πέρσον είχε καταγράψει ότι οι λαβές τεσσάρων ξιφών ακουμπούσαν απευθείας στα οστά των ώμων. Οι λεπίδες ακολουθούσαν τα χέρια, δημιουργώντας, κατά την ερμηνεία της, μια οπτική αντιστοιχία ανάμεσα στο σώμα και τα όπλα: η λαβή επαναλάμβανε τον ώμο, η λεπίδα το χέρι. Τα ξίφη, δηλαδή, δεν δήλωναν απλώς μια πολεμική ταυτότητα. Συμμετείχαν στη διαμόρφωση της ίδιας της εικόνας του νεκρού.
Γύρω από το κεφάλι είχαν βρεθεί επίσης γυάλινα διακοσμητικά στοιχεία, τα οποία ο Πέρσον ανασύνθεσε ως εκδοχή οδοντόφρακτου κράνους, του χαρακτηριστικού μυκηναϊκού κράνους από χαυλιόδοντες κάπρου. Η αρχαιολόγος Ελένη Κωνσταντινίδη-Συβρίδη έχει προτείνει νεότερα ότι μπορεί να επρόκειτο για κεφαλόδεσμο. Η Φίλιπς ακολουθεί την παλαιότερη ανασύνθεση, επισημαίνοντας όμως ότι τα σωζόμενα στοιχεία δεν επαρκούν για ένα ολόκληρο κράνος. Θα μπορούσαν να ήταν ραμμένα πάνω σε δέρμα ή ύφασμα και να κάλυπταν κυρίως το μπροστινό τμήμα, εκείνο δηλαδή που θα έβλεπε κάποιος κοιτάζοντας τον νεκρό από ψηλά. Σε αυτή την ανάγνωση, το κρίσιμο δεν ήταν η πιστή αναπαραγωγή ενός πραγματικού κράνους αλλά η εικόνα που δημιουργούσε μέσα στον συγκεκριμένο χώρο.
Οι λάκκοι ήταν ασυνήθιστα βαθιοί και πολύ στενοί. Αφού τα σώματα είχαν κατέβει στο εσωτερικό τους, συγκεκριμένα αντικείμενα φαίνεται ότι τοποθετήθηκαν πάνω και γύρω τους. Οι άνθρωποι που συμμετείχαν στην ταφή θα έβλεπαν στη συνέχεια τη σύνθεση κυρίως από ψηλά, πριν οι λάκκοι κλείσουν με πέτρινες πλάκες. Στο σκοτεινό εσωτερικό του τάφου, ο χρυσός, το ασήμι, ο χαλκός, το γυαλί και οι ημιπολύτιμοι λίθοι θα αντανακλούσαν το φως των δαδών. Η λάμψη, το χρώμα και η θέση των αντικειμένων αποκτούν έτσι, στην ερμηνεία της Φίλιπς, κοινή αισθητική λειτουργία.
Σχέδιο της λεγόμενης ανδρικής ταφής στον λάκκο I του θολωτού τάφου των Δενδρών, με σημειωμένες τις θέσεις των κτερισμάτων γύρω από το σώμα. Μεταξύ τους διακρίνονται το χρυσό κύπελλο, τα ξίφη, τα ασημένια αγγεία και τα γυάλινα διακοσμητικά στοιχεία. Πηγή: Rachel Emma Phillips, Cambridge Archaeological Journal, 2026
Η ίδια λογική φαίνεται και στην επιλογή των υλικών. Δύο από τα κύπελλα συνδύαζαν ασήμι στην εξωτερική επιφάνεια και χρυσό στο εσωτερικό. Τρία δαχτυλίδια αποτελούνταν από διαδοχικά στρώματα σιδήρου, χαλκού, μολύβδου και ασημιού, παρότι στο τελικό αντικείμενο φαινόταν μόνο το ασήμι. Ένα ξύλινο κιβώτιο είχε χάλκινα εξαρτήματα, ενώ στα ξίφη συνδυάζονταν χρυσός, ελεφαντόδοντο, γυαλί, αχάτης και άλλα υλικά. Η μελέτη δεν αμφισβητεί ότι τέτοια αντικείμενα δήλωναν πλούτο, κύρος και πρόσβαση σε μακρινά δίκτυα ανταλλαγών. Προτείνει όμως ότι τα υλικά επιλέγονταν και για όσα έκανε το ένα στην όψη του άλλου: για τη λάμψη, το χρώμα, την αντίθεση και τη μεταμόρφωση της επιφάνειας.
Οι άλλες δύο ταφές είχαν πολύ διαφορετική σύνθεση. Η ταφή που είχε αποδοθεί σε ενήλικη γυναίκα συνοδευόταν από μόλις τρία αντικείμενα: ένα κύπελλο από χρυσό και ασήμι πάνω στο στήθος, έναν σφραγιδόλιθο από κορνεόλη κοντά στον αριστερό καρπό και μια μικρογραφική χρυσή πυξίδα κοντά στον λαιμό, πιθανότατα φορεμένη ως περίαπτο. Στην τρίτη ταφή, που είχε αποδοθεί σε έφηβη, υπήρχαν χρυσοί ρόδακες γύρω από τον λαιμό, χρυσά σπειροειδή κοσμήματα γύρω από τη μέση και διάσπαρτες χάντρες από χρυσό και φαγεντιανή. Για τη Φίλιπς, αυτές οι διαφορές δεν χρειάζεται να διαβάζονται αποκλειστικά ως διαφορετικές βαθμίδες πλούτου. Κάθε ταφή μπορεί να ακολουθούσε τη δική της οπτική και υλική λογική.
Εδώ βρίσκεται και η πιο τολμηρή πρόταση της μελέτης. Η Φίλιπς αντιμετωπίζει την ταφή ως δημιουργική πράξη και χρησιμοποιεί τις έννοιες της «επιμέλειας» και της αισθητικής για να περιγράψει τον τρόπο με τον οποίο επιλέγονταν και τοποθετούνταν σώματα και αντικείμενα. Με τον όρο curation δεν εννοεί φυσικά τη σύγχρονη μουσειακή επιμέλεια, αλλά τις συνδυασμένες πράξεις επιλογής και απόθεσης που δημιούργησαν το συγκεκριμένο ταφικό σύνολο. Το ερώτημά της είναι τι αλλάζει αν κοιτάξουμε τον τάφο όχι ως άθροισμα μεμονωμένων κτερισμάτων αλλά ως σκόπιμα οργανωμένη σύνθεση.
Χρυσό περιδέραιο με ρόδακες από τον λάκκο III του θολωτού τάφου των Δενδρών, όπου είχε ταφεί το νεότερο από τα τρία άτομα.Φωτ.: Φωτογραφικό Αρχείο Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου
Αυτό δεν σημαίνει ότι αποδίδει στους Μυκηναίους τη σημερινή δυτική έννοια της «τέχνης». Η ίδια αναγνωρίζει τον κίνδυνο του αναχρονισμού και χρησιμοποιεί την τέχνη ως ερμηνευτικό εργαλείο: για να εξετάσει τη δημιουργική επιλογή και τη διάταξη των υλικών, την αισθητηριακή εμπειρία της ταφής και την εντύπωση που άφηνε στους ανθρώπους που συμμετείχαν στην τελετουργία. Η πρόταση δεν αντικαθιστά τις κοινωνικές και οικονομικές ερμηνείες των πλούσιων ταφών. Προσθέτει ένα ακόμη ερώτημα: όχι μόνο τι σήμαιναν αυτά τα αντικείμενα, αλλά τι εικόνα δημιουργούσαν όταν βρίσκονταν όλα μαζί γύρω από ένα σώμα.
Και εδώ η ανάγνωση της Φίλιπς περνά στο πιο σκοτεινό της σημείο. Τα υλικά που είχαν επιλεγεί χρυσός, ασήμι, χαλκός, γυαλί, λίθοι άντεχαν πολύ περισσότερο από τη σάρκα. Καθώς το σώμα αποσυντίθετο, τα αντικείμενα παρέμεναν. Επειδή πολλά από αυτά είχαν τοποθετηθεί σε άμεση επαφή με τον νεκρό, η Φίλιπς προτείνει ότι μπορούσαν σταδιακά να υποκαταστήσουν την υλική παρουσία του. Το σώμα χανόταν, αλλά η εικόνα που είχε δημιουργηθεί πάνω και γύρω του μπορούσε να παραμένει στη μνήμη όσων την είχαν δει.
Η Φίλιπς φτάνει μάλιστα να περιγράφει αυτές τις ταφές ως ένα είδος «υβριδικών γλυπτών». Στη μεταφορά της, το σώμα γίνεται ο καμβάς πάνω στον οποίο τοποθετούνται τα αντικείμενα και ο τάφος το πλαίσιο που μετατρέπει το σύνολο σε εικόνα. Δεν πρόκειται για ένα καινούργιο υλικό εύρημα που αλλάζει όσα γνωρίζουμε για τα Δενδρά, αλλά για μια νέα ερμηνεία ήδη γνωστών αρχαιολογικών δεδομένων. Ακριβώς γι’ αυτό μετακινεί το ερώτημα από το «τι είχε μαζί του ο νεκρός;» στο «πώς είχαν επιλέξει οι ζωντανοί να τον δουν για τελευταία φορά;».
Το χρυσό κύπελλο με τα χταπόδια από τα Δενδρά, ένα από τα εντυπωσιακότερα κτερίσματα της λεγόμενης ανδρικής ταφής.
Όταν οι πέτρινες πλάκες έκλειναν τους λάκκους, η σύνθεση εξαφανιζόταν από τα μάτια. Για τη Φίλιπς, όμως, η δύναμή της δεν εξαρτιόταν από το αν θα την έβλεπε κανείς ξανά. Η τελευταία εικόνα του στολισμένου σώματος μπορούσε να παραμείνει στη μνήμη των πενθούντων πολύ μετά το σφράγισμα του τάφου.
Με στοιχεία από Cambridge Archaeological Journal, Archaeology News Online Magazine
ΠΗΓΗ lifo.gr
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου