Σικελία: Στο φως άγνωστη συνοικία της αρχαίας ελληνικής πόλης του Ακράγαντα και ίχνη μιας γιγάντιας τεχνητής λίμνης

 

Άποψη των ανασκαφών στην έως σήμερα άγνωστη συνοικία του Ακράγαντα. [Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Μια ανασκαφή δίπλα στους περίφημους ελληνικούς ναούς του Ακράγαντα, στη Σικελία, έφερε στο φως μια μέχρι πρότινος άγνωστη συνοικία της αρχαίας πόλης, με τοίχους που κατέρρευσαν όταν οι Καρχηδόνιοι πολιόρκησαν την πόλη το 406 π.Χ. Η ίδια ανασκαφική έρευνα αποκάλυψε πρόσθετα ίχνη της γιγάντιας τεχνητής δεξαμενής, στην οποία εκτρέφονταν ψάρια κατά την αρχαιότητα. Οι εργασίες ολοκληρώνονται στις 24 Οκτωβρίου.

Ανάμεσα στους ελληνικούς ναούς που έκαναν διάσημο τον Ακράγαντα, στη νότια ακτή της Σικελίας, βρίσκεται μια στενή κοιλάδα με πορτοκαλιές και ελαιόδεντρα. Μια διεθνής ομάδα πραγματοποιεί ανασκαφές στην περιοχή εδώ και τρία χρόνια. Η τρίτη ανασκαφική περίοδος στην κοιλάδα της Κολυμβήθρας και στο οροπέδιο Case Montana ολοκληρώνεται στις 24 Οκτωβρίου.

Σύμφωνα με το Αρχαιολογικό και Τοπικό Πάρκο της Κοιλάδας των Ναών, το οποίο δημοσίευσε τα αποτελέσματα σε σύντομη ανακοίνωση, η έρευνα απέφερε τρεις ανακαλύψεις: μια άγνωστη μέχρι σήμερα συνοικία του αρχαίου Ακράγαντα, νέες υδραυλικές κατασκευές στην κοίτη ενός ρέματος και πρόοδο στις εργασίες καθαρισμού μιας υπόγειας στοάς.

Λεπτομέρεια της ανασκαφής. 
[Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Της αποστολής ηγείται η καθηγήτρια Claudia Lambrugo του Πανεπιστημίου του Μιλάνου, σε συνεργασία με τη Maria Concetta Parello, αρχαιολόγο του Πάρκου. Η έρευνα υποστηρίζεται από το FAI (Ιταλικό Ταμείο Περιβάλλοντος), ένα ιδιωτικό ίδρυμα που διαχειρίζεται τον Κήπο της Κολυμβήθρας από το 1999, και εντάσσεται σε πενταετές πρόγραμμα που προωθεί ο διευθυντής του Πάρκου, Roberto Sciarratta.

Στην ανασκαφή συμμετέχουν 33 φοιτητές και μεταπτυχιακοί εκπαιδευόμενοι, υπό τον συντονισμό της Lambrugo και του καθηγητή Alessandro Pace. Η πρώτη ανασκαφική περίοδος ολοκληρώθηκε τον Οκτώβριο του 2024, όταν το FAI, το Πάρκο και το πανεπιστήμιο υπέγραψαν συμφωνία για την πραγματοποίηση ετήσιων ανασκαφών.

Μια συνοικία θαμμένη κάτω από τα ερείπιά της

Το σημαντικότερο εύρημα εντοπίζεται στο οροπέδιο Case Montana. Δύο ανασκαφικές τομές, διαστάσεων 10 × 10 μέτρων η καθεμία, αποκάλυψαν εκτεταμένα κατάλοιπα μιας συνοικίας του 5ου αιώνα π.Χ., η οποία ήταν μέχρι σήμερα άγνωστη. Αποκαλύφθηκαν ισχυροί τοίχοι, καθώς και ίχνη κτιρίων που καταστράφηκαν κατά την πολιορκία του Ακράγαντα από τους Καρχηδονίους το 406 π.Χ. Τα υλικά της κατάρρευσης συνέβαλαν στην αξιοσημείωτη διατήρηση των καταλοίπων.

Μια ακόμη άποψη της ανασκαφής.
[Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Για να γίνει κατανοητή η σημασία της ανακάλυψης, χρειάζεται να ανατρέξουμε στην ιστορία της πόλης. Ο Ακράγας ιδρύθηκε περίπου το 580 π.Χ. από αποίκους της Γέλας, μιας άλλης ελληνικής πόλης στη νότια ακτή της Σικελίας. Ενάμιση αιώνα αργότερα, είχε εξελιχθεί σε μία από τις πλουσιότερες πόλεις του ελληνικού κόσμου. Ο ποιητής Πίνδαρος την αποκάλεσε «την ωραιότερη των θνητών πόλεων».

Το 406 π.Χ., στρατός της Καρχηδόνας, της βορειοαφρικανικής δύναμης που αργότερα θα πολεμούσε εναντίον της Ρώμης, στρατοπέδευσε έξω από τα τείχη της πόλης, υπό την ηγεσία ενός στρατηγού ονόματι Αννίβα — όχι του περίφημου στρατηλάτη που διέσχισε τις Άλπεις σχεδόν δύο αιώνες αργότερα. Σύμφωνα με τον Έλληνα ιστορικό Διόδωρο τον Σικελιώτη, η πολιορκία διήρκεσε μήνες και κατέληξε στην εκκένωση και τη λεηλασία της πόλης.

Όταν ένα κτίριο καταρρέει ξαφνικά και τα ερείπιά του καλύπτουν το δάπεδο, τα αντικείμενα που βρίσκονται στο εσωτερικό του διατηρούνται συνήθως καλύτερα απ’ ό,τι σε ένα κτίριο που εγκαταλείπεται σταδιακά από τους κατοίκους του. Αυτό φαίνεται να συνέβη και στην περίπτωση των τοίχων που αποκαλύφθηκαν. Προς το παρόν, η ανακοίνωση του Πάρκου δεν διευκρινίζει τις χρήσεις των κτιρίων ούτε την έκταση της συνοικίας. Για να απαντηθούν αυτά τα ερωτήματα, θα χρειαστούν περαιτέρω ανασκαφικές εργασίες.

Ευρήματα από την αρχαία γειτονιά του Ακράγαντα.
[Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Ευρήματα από την αρχαία γειτονιά του Ακράγαντα.
[Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Υπάρχει και ένα σχετικό προηγούμενο στην περιοχή. Σύμφωνα με το FAI, παλαιότερες ανασκαφικές τομές κοντά στο Case Montana είχαν ήδη αποκαλύψει ίχνη ενός ιερού χώρου, ο οποίος εγκαταλείφθηκε σε πρώιμη φάση, πιθανότατα μετά την πολιορκία του 406 π.Χ. Το κατά πόσο οι δύο περιοχές συνδέονται με το ίδιο ιστορικό επεισόδιο αποτελεί αντικείμενο περαιτέρω διερεύνησης από τους αρχαιολόγους.

Η γιγάντια δεξαμενή που περιγράφουν οι αρχαίοι ιστορικοί

Η δεύτερη ανακάλυψη αφορά τον πυθμένα της κοιλάδας. Η απομάκρυνση της βλάστησης από την κοίτη του ρέματος επέτρεψε στην ομάδα να καταγράψει νέες υδραυλικές εγκαταστάσεις, μεταξύ των οποίων αποστραγγιστικά κανάλια και αύλακες λαξευμένες στον φυσικό βράχο. Το πέτρωμα είναι ασβεστιτικός ψαμμίτης (calcarenite), ένα σχετικά μαλακό υλικό που αποτελείται από συμπαγοποιημένα όστρακα και άμμο και λαξεύεται εύκολα. Το Πάρκο συνδέει τις κατασκευές αυτές με το φράγμα της τεχνητής λίμνης της Κολυμβήθρας.

Η λέξη «Κολυμβήθρα» σημαίνει «δεξαμενή» ή «λίμνη» στα ελληνικά, ενώ οι αρχαίοι συγγραφείς περιγράφουν το έργο με αρκετές λεπτομέρειες. Ο Διόδωρος αναφέρεται σε αυτό όταν παρουσιάζει την ευημερία και τη μεγαλοπρέπεια του Ακράγαντα λίγο πριν από την πολιορκία:

«Υπήρχε τότε επίσης έξω από την πόλη μια τεχνητή λίμνη, με περίμετρο επτά σταδίων και βάθος είκοσι πήχεων· εκεί διοχέτευσαν νερό και, με επινοητικό τρόπο, φρόντισαν να εκτρέφεται πλήθος ψαριών κάθε είδους για τα δημόσια συμπόσιά τους. Μαζί με τα ψάρια ζούσαν στη λίμνη κύκνοι και πλήθος άλλων πτηνών κάθε είδους, ώστε η λίμνη να αποτελεί ένα εξαιρετικά ευχάριστο θέαμα».

Διόδωρος ο Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη, XIII, 82.5.

Το στάδιο ήταν αρχαία ελληνική μονάδα μήκους, ενώ ο πήχης αντιστοιχούσε περίπου στην απόσταση από τον αγκώνα έως την άκρη των δακτύλων. Σε σύγχρονες μονάδες, η περίμετρος της λίμνης ήταν λίγο μικρότερη από περίπου 1,2–1,3 χιλιόμετρα, απόσταση που καλύπτεται με τα πόδια σε περίπου 15 λεπτά. Το βάθος της έφθανε περίπου τα 9 μέτρα, όσο το ύψος ενός τριώροφου κτιρίου.

Ευρήματα από την αρχαία γειτονιά του Ακράγαντα.
[Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Η κατασκευή αποδίδεται παραδοσιακά στον τύραννο του Ακράγαντα Θήρωνα, μετά τη νίκη του επί των Καρχηδονίων στην Ιμέρα το 480 π.Χ. Μεγάλο μέρος των εργασιών αποδίδεται στους Καρχηδόνιους αιχμαλώτους που συνελήφθησαν στη μάχη.

Μέχρι πρόσφατα, δεν είχαν εντοπιστεί υλικά τεκμήρια που να αποδεικνύουν ότι η συγκεκριμένη λίμνη βρισκόταν σε αυτή την κοιλάδα. Αυτό άλλαξε το 2024, όταν, σύμφωνα με το FAI, η πρώτη ανασκαφική περίοδος αποκάλυψε έναν τοίχο κατασκευασμένο από λιθόπλινθους, πλάτους 6,5 μέτρων. Λόγω των διαστάσεων και της στιβαρότητάς του, οι ερευνητές διατύπωσαν την υπόθεση ότι ενδέχεται να αποτελούσε το φράγμα της μεγάλης δεξαμενής. Οι φετινές εργασίες ενισχύουν αυτή την εκτίμηση, αν και το Πάρκο κάνει λόγο για «ενδείξεις» και όχι για οριστική επιβεβαίωση.

Αξίζει να επισημανθεί μια λεπτομέρεια. Ο Διόδωρος γράφει «τότε», χρησιμοποιώντας παρελθοντικό χρόνο, γεγονός που υποδηλώνει ότι, όταν συνέταξε το έργο του τον 1ο αιώνα π.Χ., η λίμνη ενδέχεται να μην υπήρχε πλέον με τη μορφή που περιγράφει. Οι ανασκαφές θα μπορούσαν να συμβάλουν στον προσδιορισμό του χρόνου και των αιτιών της εξαφάνισής της.

[Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Νερό κάτω από τον βράχο

Η τρίτη κατεύθυνση της έρευνας αφορά τον υπόγειο χώρο. Σε μικρή απόσταση συνεχίζονται οι εργασίες καθαρισμού του Ipogeo Nuovo («Νέο Υπόγειο»), μιας στοάς που ανακαλύφθηκε τον Δεκέμβριο του 2023. Ο όρος «υπόγειο» (hypogeum) περιγράφει γενικά έναν χώρο που έχει διανοιχθεί κάτω από την επιφάνεια του εδάφους. Η συγκεκριμένη στοά έχει εξυπηρετήσει διαφορετικές χρήσεις στο πέρασμα του χρόνου. Αρχικά λειτουργούσε ως αρχαίο κανάλι υπόγειων υδάτων, αργότερα χρησιμοποιήθηκε ως καταφύγιο για ζώα και, κατά τον 19ο αιώνα, αξιοποιήθηκε για αγροτικές εργασίες.

Δεν πρόκειται για μεμονωμένη περίπτωση. Το υπέδαφος του Ακράγαντα διατρέχεται από πολυάριθμες στοές που μετέφεραν νερό στην πόλη και είναι γνωστές ως φαιακικά υδραγωγεία, από το όνομα του αρχιτέκτονα στον οποίο, σύμφωνα με τον Διόδωρο, αποδίδεται ο σχεδιασμός τους. Το γνωστότερο τμήμα που είναι επισκέψιμο, το υπόγειο της Porta V (Ipogeo di Porta V), έχει μήκος περίπου 185 μέτρα και τρεις εισόδους, δύο από τις οποίες βρίσκονται μέσα στον ίδιο τον κήπο της Κολυμβήθρας.

Για την ανασύνθεση της εικόνας της κοιλάδας κατά την αρχαιότητα, η ερευνητική ομάδα συνεργάζεται με ειδικούς στη μελέτη του τοπίου. Ο καθηγητής Andrea Zerboni του Πανεπιστημίου του Μιλάνου και η δρ Eleonora Regattieri του Εθνικού Συμβουλίου Έρευνας της Ιταλίας (CNR), με έδρα την Πίζα, μελετούν τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώθηκε το ανάγλυφο και τις μεταβολές του στο πέρασμα του χρόνου.

Διερεύνηση υδραυλικών κατασκευών.
[Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Διερεύνηση υδραυλικών κατασκευών.
[Credit: Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi]

Για το 2027 προγραμματίζονται γεωτρήσεις για τη λήψη πυρήνων ιζημάτων, δηλαδή κυλινδρικών δειγμάτων εδάφους που επιτρέπουν τη μελέτη των διαδοχικών στρωμάτων απόθεσης. Η ομάδα έχει επίσης συλλέξει δείγματα σπηλαιοθεμάτων από τα υπόγεια. Πρόκειται για σχηματισμούς, όπως οι σταλακτίτες και οι σταλαγμίτες, που αναπτύσσονται σταδιακά με την απόθεση ορυκτών από το νερό. Η εργαστηριακή ανάλυσή τους αναμένεται να συμβάλει στον προσδιορισμό του χρόνου σχηματισμού τους και, κατ’ επέκταση, να προσφέρει στοιχεία για τη χρονολόγηση των υπόγειων στοών.

Δεν έχει ακόμη διευκρινιστεί αν ο τοίχος πλάτους 6,5 μέτρων και οι νέες υδραυλικές κατασκευές αποτελούν τμήματα ενός ενιαίου φράγματος ή αν αντιπροσωπεύουν διαφορετικές οικοδομικές φάσεις. Παραμένει, επίσης, ανοιχτό ένα ερώτημα που αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον δίπλα στον έπαινο του Πινδάρου για την ομορφιά της πόλης: τι ακριβώς υπήρχε σε αυτή τη συνοικία το πρωί που έφτασαν οι Καρχηδόνιοι;

Πηγή: LBV Magazine, Parco Archeologico e Paesaggistico della Valle dei Templi

ΠΗΓΗ anaskafi