Υπήρξαν οικοδομήματα που οι άνθρωποι της αρχαιότητας δεν αρκούνταν απλώς να περιγράψουν. Έπρεπε να τα δει κανείς με τα μάτια του.
Μνημεία τόσο μεγάλα ώστε έμοιαζαν να αψηφούν τις ανθρώπινες δυνατότητες. Ναοί που θεωρήθηκαν αντάξιοι των θεών, αγάλματα κολοσσιαίων διαστάσεων, βασιλικοί τάφοι, μυστηριώδεις κήποι, ένας πύργος που οδηγούσε τα πλοία στο λιμάνι και πυραμίδες που ακόμη και σήμερα προκαλούν δέος.
Από αυτή την ανάγκη να καταγραφούν όσα άξιζε κάποιος να αντικρίσει γεννήθηκε σταδιακά μία από τις διασημότερες ιδέες που μας κληροδότησε η αρχαιότητα:
Τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου.
Όμως η ιστορία τους είναι περισσότερο περίπλοκη απ' όσο αφήνει να εννοηθεί ο γνωστός κατάλογος που μαθαίνουμε σήμερα.
Γιατί ποιος αποφάσισε ότι τα Θαύματα έπρεπε να είναι επτά; Ήταν πάντοτε τα ίδια; Υπήρξε πράγματι κάποιος που συνέταξε πρώτος έναν οριστικό κατάλογο;
Η απάντηση στο τελευταίο ερώτημα είναι όχι.
Οι αρχαίοι δεν μας παρέδωσαν μία μοναδική και αμετάβλητη λίστα. Αντίθετα, διαφορετικοί συγγραφείς κατέγραψαν διαφορετικά μνημεία και η περίφημη επτάδα που γνωρίζουμε σήμερα αποτελεί το αποτέλεσμα μιας μακράς παράδοσης.
«Θαύματα» ή πράγματα που έπρεπε να δεις;
Η ίδια η έννοια έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Σε αρχαίες αναφορές συναντούμε την έννοια των «θεαμάτων» — πραγμάτων δηλαδή που αξίζει κάποιος να δει. Η αντίληψη βρίσκεται αρκετά κοντά σε αυτό που σήμερα θα αποκαλούσαμε έναν κατάλογο με τα σπουδαιότερα αξιοθέατα που ένας ταξιδιώτης δεν θα έπρεπε να χάσει.
Και αυτό δεν είναι τυχαίο.
Μετά τις κατακτήσεις του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ο ελληνιστικός κόσμος απλώθηκε σε μια τεράστια γεωγραφική περιοχή. Τα ταξίδια έγιναν ευκολότερα, άνθρωποι και ιδέες μετακινούνταν και οι Έλληνες ταξιδιώτες μπορούσαν να γνωρίσουν μνημεία πολιτισμών πολύ διαφορετικών μεταξύ τους.
Από την Ελλάδα και τη Μικρά Ασία μέχρι την Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία υπήρχαν κατασκευές που προκαλούσαν κατάπληξη.
Έτσι δημιουργήθηκε σταδιακά η ιδέα ενός καταλόγου με όσα άξιζε να δει κάποιος τουλάχιστον μία φορά στη ζωή του.
Κάτι σαν τον πρώτο μεγάλο ταξιδιωτικό οδηγό του αρχαίου κόσμου.
Γιατί επτά;
Και γιατί όχι έξι, οκτώ ή δέκα;
Ο αριθμός επτά είχε ιδιαίτερη θέση στις αντιλήψεις πολλών αρχαίων πολιτισμών και απέκτησε έντονο συμβολικό χαρακτήρα. Η παρουσία του επαναλαμβάνεται στη θρησκεία, στην κοσμολογία και στις παραδόσεις διαφορετικών λαών.
Για τους ανθρώπους της αρχαιότητας ιδιαίτερη σημασία είχαν επίσης τα επτά ουράνια σώματα που φαίνονταν να κινούνται διαφορετικά από τους απλανείς αστέρες: ο Ήλιος, η Σελήνη, ο Ερμής, η Αφροδίτη, ο Άρης, ο Δίας και ο Κρόνος.
Δεν μπορούμε επομένως να δείξουμε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο και να πούμε ότι «επέλεξε το επτά για αυτόν ακριβώς τον λόγο». Μπορούμε όμως να πούμε ότι ο αριθμός επτά είχε ήδη αποκτήσει ισχυρό συμβολισμό και προσφερόταν για έναν κατάλογο εξαιρετικών έργων.
Ποιος δημιούργησε τον κατάλογο;
Εδώ τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο ενδιαφέροντα.
Ο Ηρόδοτος, αιώνες πριν από τους γνωστούς καταλόγους, είχε ήδη εκφράσει τον θαυμασμό του για μεγάλα ανθρώπινα έργα. Για τις πυραμίδες της Αιγύπτου και άλλα τεράστια οικοδομήματα μιλά με τρόπο που μας δείχνει πόσο εντυπωσίαζαν τους Έλληνες ταξιδιώτες τα μνημεία που συναντούσαν έξω από τον δικό τους κόσμο.
Αργότερα εμφανίζονται κατάλογοι και αναφορές που συνδέονται με ονόματα όπως ο Καλλίμαχος ο Κυρηναίος, ο Αντίπατρος ο Σιδώνιος, ο Διόδωρος ο Σικελιώτης, ο Στράβων και ο συγγραφέας του έργου που μας παραδόθηκε με το όνομα του Φίλωνα του Βυζαντίου.
Εδώ χρειάζεται όμως μία σημαντική διευκρίνιση.
Το έργο Περὶ τῶν ἑπτὰ θεαμάτων, το οποίο παραδοσιακά αποδιδόταν στον περίφημο μηχανικό Φίλωνα τον Βυζάντιο, δημιουργεί προβλήματα χρονολόγησης και πατρότητας. Γι' αυτό στη σύγχρονη βιβλιογραφία ο συγγραφέας του συχνά διακρίνεται από τον γνωστό μηχανικό και αναφέρεται ως Ψευδο-Φίλων.
Επομένως, η συνηθισμένη φράση «ο Φίλων του Βυζαντίου δημιούργησε τα Επτά Θαύματα» είναι πολύ πιο απόλυτη απ' όσο μας επιτρέπουν οι πηγές.
Η πραγματικότητα είναι συναρπαστικότερη:
ο κατάλογος εξελίχθηκε.
Ήταν πάντοτε αυτά τα επτά;
Όχι.
Και ίσως αυτό είναι ένα από τα λιγότερο γνωστά στοιχεία της ιστορίας των Επτά Θαυμάτων.
Ο Αντίπατρος ο Σιδώνιος, τον 2ο αιώνα π.Χ., περιγράφει σε ένα περίφημο επίγραμμά του τα μνημεία που είχε θαυμάσει.
Ανάμεσά τους βρίσκονται οι Πυραμίδες, οι Κρεμαστοί Κήποι, το άγαλμα του Δία, ο Κολοσσός της Ρόδου, το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού και ο Ναός της Αρτέμιδος.
Υπάρχει όμως μία μεγάλη διαφορά από τη σημερινή λίστα:
ο Αντίπατρος αναφέρει τα Τείχη της Βαβυλώνας και όχι τον Φάρο της Αλεξάνδρειας.
Μάλιστα, από τα λόγια του καταλαβαίνουμε και κάτι ακόμη. Δεν θεωρούσε όλα τα μνημεία ισάξια. Όταν αντίκρισε τον Ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο, έκρινε ότι τα υπόλοιπα επισκιάζονταν από τη μεγαλοπρέπειά του.
Και δεν ήταν η μοναδική διαφοροποίηση.
Σε άλλες αρχαίες παραδόσεις εμφανίζεται ακόμη και η περίφημη Πύλη της Ιστάρ της Βαβυλώνας ανάμεσα στα έργα που άξιζαν να συμπεριληφθούν στα μεγαλύτερα επιτεύγματα του κόσμου.
Άρα, όταν σήμερα μιλάμε για «τα» Επτά Θαύματα, πρέπει να θυμόμαστε ότι στην αρχαιότητα τα όρια της λίστας δεν ήταν τόσο αυστηρά.
Ο κόσμος των Επτά Θαυμάτων
Υπάρχει και κάτι ακόμη που αποκαλύπτει η γεωγραφία τους.
Ο «κόσμος» των Επτά Θαυμάτων δεν ήταν ολόκληρος ο πλανήτης όπως τον αντιλαμβανόμαστε σήμερα. Ήταν κυρίως ο κόσμος που γνώριζαν και μπορούσαν να επισκεφθούν οι Έλληνες της ελληνιστικής εποχής.
Γι' αυτό τα μνημεία συγκεντρώνονται γύρω από την ανατολική Μεσόγειο και την Εγγύς Ανατολή.
Αίγυπτος.
Μεσοποταμία.
Μικρά Ασία.
Ελλάδα.
Ρόδος.
Δεν πρόκειται επομένως για έναν παγκόσμιο διαγωνισμό αρχιτεκτονικής με τη σύγχρονη έννοια. Πρόκειται για μια ματιά στον γνωστό κόσμο μέσα από τα μάτια των ανθρώπων της εποχής.
Και μέσα από αυτή τη ματιά μπορούμε να δούμε κάτι ακόμη πιο σημαντικό.
Τα Επτά Θαύματα δεν ανήκαν σε έναν μόνο πολιτισμό.
Αιγύπτιοι, Βαβυλώνιοι, Έλληνες και οι πολιτισμοί της Μικράς Ασίας άφησαν τα ίχνη τους σε αυτή την παράδοση.
Τα Επτά Θαύματα που γνωρίζουμε σήμερα
Με το πέρασμα των αιώνων επικράτησε η επτάδα που σήμερα αναγνωρίζουμε ως τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου:
1. Η Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας
Το αρχαιότερο από τα επτά — και το μοναδικό που στέκεται ακόμη σχεδόν ολόκληρο μπροστά μας.
2. Οι Κρεμαστοί Κήποι της Βαβυλώνας
Ίσως το πιο μυστηριώδες από όλα. Ένα θαύμα για το οποίο ακόμη και σήμερα συζητείται αν υπήρξε πραγματικά στη μορφή και στον τόπο που μας παραδίδει η παράδοση.
3. Το Άγαλμα του Δία στην Ολυμπία
Το κολοσσιαίο χρυσελεφάντινο έργο του Φειδία, μέσα στον μεγάλο ναό του Δία.
4. Ο Ναός της Αρτέμιδος στην Έφεσο
Ένας ναός τέτοιου μεγέθους και λαμπρότητας ώστε ο Αντίπατρος θεώρησε ότι επισκίαζε όλα τα υπόλοιπα θαύματα.
5. Το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού
Ο μνημειώδης τάφος του Μαυσώλου που άφησε τόσο βαθιά εντύπωση, ώστε το όνομά του έδωσε τελικά τη λέξη «μαυσωλείο» στις μεταγενέστερες γλώσσες.
6. Ο Κολοσσός της Ρόδου
Το τεράστιο άγαλμα του θεού Ήλιου, που έζησε πολύ λιγότερο απ' όσο ίσως φανταζόμαστε, αλλά έγινε ένας από τους διασημότερους θρύλους της αρχαιότητας.
7. Ο Φάρος της Αλεξάνδρειας
Ένα από τα ψηλότερα οικοδομήματα του αρχαίου κόσμου και για αιώνες το μεγάλο σημάδι που οδηγούσε τους ναυτικούς προς την Αλεξάνδρεια.
Αυτή είναι η επτάδα που θα ακολουθήσουμε στο αφιέρωμά μας.
Επτά δημιουργήματα – επτά διαφορετικές ιστορίες
Πίσω όμως από κάθε όνομα υπάρχει μια διαφορετική ιστορία.
Πώς μπορούσαν οι Αιγύπτιοι πριν από περίπου 4.500 χρόνια να υψώσουν τη Μεγάλη Πυραμίδα;
Υπήρξαν πραγματικά οι Κρεμαστοί Κήποι ή μήπως πρέπει να τους αναζητήσουμε αλλού;
Πώς έμοιαζε το άγαλμα του Δία που δημιούργησε ο Φειδίας;
Γιατί ένας άνθρωπος πυρπόλησε τον Ναό της Αρτέμιδος επιδιώκοντας να μείνει το όνομά του στην ιστορία;
Ποιος ήταν ο Μαύσωλος και πώς το όνομά του κατέληξε να χαρακτηρίζει ολόκληρη κατηγορία ταφικών μνημείων;
Στεκόταν πράγματι ο Κολοσσός της Ρόδου με τα πόδια ανοιχτά πάνω από την είσοδο του λιμανιού, όπως τον παρουσιάζουν αμέτρητες μεταγενέστερες εικόνες;
Και πώς λειτουργούσε ο τεράστιος Φάρος της Αλεξάνδρειας, ένα οικοδόμημα που παρέμεινε όρθιο για περισσότερο από μία χιλιετία;
Αυτά είναι μερικά μόνο από τα ερωτήματα που θα μας απασχολήσουν.
Γιατί στο αφιέρωμα που ξεκινά σήμερα στο Alexander-Hellas, δεν θα αρκεστούμε στην απλή παρουσίαση των Επτά Θαυμάτων.
Θα επιχειρήσουμε να ταξιδέψουμε στον κόσμο μέσα στον οποίο δημιουργήθηκαν.
Να γνωρίσουμε τους ανθρώπους που τα σχεδίασαν και εκείνους που διέταξαν την κατασκευή τους. Να δούμε τι γνωρίζουμε από τις αρχαίες πηγές, τι έχει αποκαλύψει η αρχαιολογική έρευνα, αλλά και πού τελειώνει η ιστορία και αρχίζει ο θρύλος.
Και στο τέλος του ταξιδιού μας θα επιστρέψουμε εκεί από όπου ξεκινήσαμε.
Σε επτά ανθρώπινα δημιουργήματα που κάποτε θεωρήθηκαν τα εντυπωσιακότερα θεάματα του γνωστού κόσμου.
Τα έξι χάθηκαν.
Άλλα από σεισμούς, άλλα από πυρκαγιές, πολέμους ή τη φθορά των αιώνων.
Ένα όμως εξακολουθεί να στέκεται.
Σχεδόν σαράντα πέντε αιώνες μετά την κατασκευή του, η Μεγάλη Πυραμίδα της Γκίζας παραμένει εκεί, ο τελευταίος ζωντανός μάρτυρας μιας εποχής κατά την οποία οι άνθρωποι προσπάθησαν να δημιουργήσουν έργα που θα άγγιζαν την αιωνιότητα.
Από αύριο, το ταξίδι μας στα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου αρχίζει...
Πηγές – Αρχαίες μαρτυρίες
Αντίπατρος ο Σιδώνιος, Παλατινή Ανθολογία, IX, 58.
Μία από τις αρχαιότερες σωζόμενες καταγραφές των Επτά Θαυμάτων. Περιλαμβάνει τα
Τείχη της Βαβυλώνας, το άγαλμα του Δία στην Ολυμπία, τους Κρεμαστούς Κήπους,
τον Κολοσσό της Ρόδου, τις Πυραμίδες της Αιγύπτου, το Μαυσωλείο της
Αλικαρνασσού και τον Ναό της Αρτέμιδος στην Έφεσο.
Ψευδο-Φίλων, Περὶ τῶν
ἑπτὰ θεαμάτων (De septem orbis spectaculis).
Αρχαίο έργο αφιερωμένο στα επτά θεάματα, το οποίο παραδοσιακά αποδόθηκε στον
Φίλωνα τον Βυζάντιο. Η απόδοσή του στον γνωστό μηχανικό Φίλωνα δεν θεωρείται
ασφαλής.
Διόδωρος ο Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη, I, 63· II, 10–11.
Περιγράφει τις Πυραμίδες της Αιγύπτου και μεγάλα έργα της Βαβυλώνας, μεταξύ των
οποίων τους Κρεμαστούς Κήπους. Ο ίδιος αναφέρει ρητά τις Πυραμίδες μεταξύ των
Επτά Θαυμάτων. Δεν πρέπει όμως να θεωρηθεί ότι μας παραδίδει μία πλήρη επτάδα
όμοια με τη σημερινή.
Στράβων, Γεωγραφικά,
VIII, 353· XIV, 640, 652, 656· XVI, 738· XVII, 808.
Αναφέρεται σε έξι από τα μνημεία που εμφανίζονται στην παράδοση των Επτά
Θαυμάτων: το άγαλμα του Δία στην Ολυμπία, το Αρτεμίσιο της Εφέσου, τον Κολοσσό
της Ρόδου, το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού, τα Τείχη της Βαβυλώνας και τις
Πυραμίδες της Αιγύπτου.
Υγίνος, Fabulae, 223 (Septem Opera Mirabilia).
Παραδίδει μία διαφορετική επτάδα: Ναός της
Αρτέμιδος, Μαυσωλείο, Κολοσσός, άγαλμα του Δία, ανάκτορο του Κύρου στα
Εκβάτανα, Τείχη της Βαβυλώνας και Πυραμίδες της Αιγύπτου.
Μαρτιάλης, Liber
Spectaculorum, 1.
Αναφέρεται στα περίφημα θαυμαστά οικοδομήματα του παρελθόντος και χρησιμοποιεί
την παράδοση των επτά θαυμάτων για να εξυψώσει το νέο Φλάβιο Αμφιθέατρο της
Ρώμης, το μετέπειτα γνωστό Κολοσσαίο.
Γρηγόριος ο Ναζιανζηνός, Παλατινή Ανθολογία, VIII, 177, και Λόγος 43, 63.
Παραδίδει επίσης καταλόγους θαυμαστών έργων, οι οποίοι παρουσιάζουν
διαφοροποιήσεις και αποτελούν χαρακτηριστική μαρτυρία ότι η παράδοση των Επτά
Θαυμάτων συνέχισε να μεταβάλλεται κατά την Ύστερη Αρχαιότητα.
Νεότερη βιβλιογραφία – Πηγές ελέγχου
Oxford
Classical Dictionary, λήμμα «Antipater of Sidon».
Για τη χρονολόγηση του Αντιπάτρου και τη σημασία
του επιγράμματος της Παλατινής Ανθολογίας IX, 58 ως μιας από τις πρώτες
γνωστές λίστες των Επτά Θαυμάτων.
Enciclopedia
dell’Arte Antica – Treccani, λήμμα «Meraviglie del Mondo».
Για τη συγκριτική εξέταση των διαφορετικών
αρχαίων καταλόγων και των μνημείων που περιλαμβάνονται σε καθέναν από αυτούς.
Perseus
Digital Library / Perseus Catalog.
Για τα αρχαία κείμενα και την ταυτοποίηση των
σχετικών χωρίων του Αντιπάτρου και του Στράβωνα.
Loeb
Classical Library – Diodorus Siculus, Library of History.
Για τις αναφορές του Διοδώρου στις Πυραμίδες, τη
Βαβυλώνα και τους Κρεμαστούς Κήπους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου