 |
Σειρά άρθρων: 28 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940 Από την προετοιμασία στο Έπος (4/10)
Του Νικόλαου Μενελάου
Τέως Προέδρου Σωματείου Ταχυδρόμων Νομού Αχαΐας
Το πλοίο που είχε ήδη γράψει Ιστορία πριν από την Τήνο
Το πρωί της 15ης Αυγούστου 1940, χιλιάδες προσκυνητές βρίσκονταν στην Τήνο για τη μεγάλη εορτή της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Ανοιχτά του λιμανιού βρισκόταν αγκυροβολημένο ένα πολεμικό πλοίο με την ελληνική σημαία. Ήταν το εύδρομο «Έλλη», που είχε καταπλεύσει στο νησί για να αποδώσει τιμές κατά τον εορτασμό.
Λίγο μετά τις οκτώ το πρωί, μια ισχυρή έκρηξη συγκλόνισε το πλοίο.
Μια τορπίλη είχε πλήξει την «Έλλη».
Η Ελλάδα δεν βρισκόταν ακόμη σε πόλεμο με την Ιταλία. Η επίθεση έγινε σε καιρό ειρήνης, μέσα σε ελληνικά χωρικά ύδατα και την ημέρα μιας από τις μεγαλύτερες θρησκευτικές εορτές του Ελληνισμού.
Ο τορπιλισμός της «Έλλης» έμελλε να γίνει ένα από τα γεγονότα που σημάδεψαν τις τελευταίες εβδομάδες πριν από την 28η Οκτωβρίου 1940.
Όμως η ιστορία της «Έλλης» δεν άρχισε στην Τήνο.
Όταν βυθίστηκε, το πλοίο είχε ήδη πίσω του περισσότερο από ένα τέταρτο του αιώνα υπηρεσίας. Είχε γνωρίσει τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, είχε βρεθεί στη Μικρά Ασία, είχε περιπολήσει στις μικρασιατικές ακτές, είχε ζήσει από κοντά τις δραματικές ημέρες του 1922 και είχε μεταφέρει πρόσφυγες μακριά από τις ακτές της καταστροφής.
Και το παράδοξο είναι ότι η «Έλλη» δεν είχε ναυπηγηθεί για την Ελλάδα.
Η ιστορία της είχε αρχίσει χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά.
Ένα κινεζικό πολεμικό που έγινε ελληνικό
 |
| Το εύδρομο «Έλλη» στην αρχική του μορφή, πριν από τη μεγάλη μετασκευή του Μεσοπολέμου. Το πλοίο είχε ναυπηγηθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες ως Fei Hung για την Κίνα και αγοράστηκε από την Ελλάδα το 1914. Πηγή: U.S. Naval History and Heritage Command / Wikimedia Commons. |
Στις αρχές της δεύτερης δεκαετίας του 20ού αιώνα, η κινεζική κυβέρνηση παρήγγειλε ένα νέο καταδρομικό στα αμερικανικά ναυπηγεία New York Shipbuilding, στο Κάμντεν του Νιου Τζέρσεϊ.
Το πλοίο επρόκειτο να ονομαστεί Fei Hung (飛鴻).
Η ναυπήγησή του άρχισε το 1911 και το πλοίο καθελκύστηκε τον Μάιο του 1912. Ολοκληρώθηκε το 1913, όμως στο μεταξύ η Κίνα είχε περάσει μέσα από την επανάσταση που ανέτρεψε την αυτοκρατορική δυναστεία των Τσινγκ και οδήγησε στη δημιουργία της Δημοκρατίας της Κίνας. Η νέα πολιτική κατάσταση είχε ως αποτέλεσμα το ολοκληρωμένο πολεμικό να μην παραληφθεί από τον αρχικό πελάτη.
Το πλοίο βρέθηκε έτσι διαθέσιμο προς πώληση.
Η Ελλάδα, που μόλις είχε εξέλθει από τους Βαλκανικούς Πολέμους και επιδίωκε την ενίσχυση του στόλου της, ενδιαφέρθηκε για την απόκτησή του. Το 1914 το Fei Hung αγοράστηκε από την ελληνική κυβέρνηση και εντάχθηκε στο Πολεμικό Ναυτικό.
Το νέο ελληνικό πολεμικό πήρε ένα όνομα με ιδιαίτερο συμβολισμό:
«Έλλη»
Το όνομα παρέπεμπε στη Ναυμαχία της Έλλης της 3ης/16ης Δεκεμβρίου 1912, μία από τις δύο μεγάλες ναυμαχίες του Α΄ Βαλκανικού Πολέμου, κατά την οποία ο ελληνικός στόλος επικράτησε του οθωμανικού στην περιοχή των Δαρδανελίων.
Έτσι ένα πλοίο που είχε σχεδιαστεί για να υπηρετήσει στην Άπω Ανατολή άρχιζε μια εντελώς διαφορετική ζωή στο Αιγαίο.
Πώς ήταν η πρώτη «Έλλη»
Η «Έλλη» ήταν ένα σχετικά μικρό και ευέλικτο καταδρομικό για τα δεδομένα της εποχής.
Είχε μήκος περίπου 98 μέτρα, πλάτος σχεδόν 12 μέτρα και βύθισμα περίπου 4,3 μέτρα. Το κανονικό εκτόπισμά της ήταν περίπου 2.600 τόνοι, ενώ με πλήρες φορτίο έφθανε περίπου τους 2.750 τόνους.
Η πρόωσή της βασιζόταν σε τρεις ατμοστρόβιλους Parsons, οι οποίοι κινούσαν τρεις άξονες, και σε τρεις υδροσωλήνιους λέβητες Thornycroft. Η σχεδιασμένη ισχύς έφθανε τους 7.500 ίππους και η ταχύτητά της περίπου τους 20 κόμβους· στις δοκιμές είχε ξεπεράσει ελαφρά αυτή την επίδοση.
Ο αρχικός οπλισμός της ήταν αξιόλογος για ένα πλοίο αυτού του μεγέθους. Διέθετε δύο πυροβόλα των 152 χιλιοστών, τέσσερα των 102 χιλιοστών, δύο των 76 χιλιοστών, σειρά μικρότερων πυροβόλων και δύο τορπιλοσωλήνες των 450 χιλιοστών. Το πλήρωμά της αριθμούσε περίπου 230 άνδρες.
Δεν ήταν θωρηκτό και φυσικά δεν μπορούσε να συγκριθεί σε ισχύ με το «Γεώργιος Αβέρωφ». Ήταν όμως ένα ταχύ και ευέλικτο πολεμικό, κατάλληλο για περιπολίες, συνοδείες και επιχειρήσεις στις θάλασσες του Αιγαίου.
Και πολύ σύντομα θα χρειαζόταν να αποδείξει την αξία του.
Η Ευρώπη είχε ήδη αρχίσει να βαδίζει προς τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η «Έλλη» στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο
Η είσοδος της «Έλλης» στο ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό συνέπεσε με μία από τις πιο ταραγμένες περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Όταν ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, το καλοκαίρι του 1914, η Ελλάδα παρέμεινε αρχικά ουδέτερη. Στο εσωτερικό της χώρας, όμως, η διαφωνία ανάμεσα στον βασιλιά Κωνσταντίνο Α΄ και τον Ελευθέριο Βενιζέλο σχετικά με τη στάση που έπρεπε να τηρήσει η Ελλάδα εξελίχθηκε στον Εθνικό Διχασμό.
Και ο Διχασμός δεν περιορίστηκε στην πολιτική ζωή της χώρας.
Έφθασε μέχρι τον ελληνικό στόλο.
Τον Οκτώβριο του 1916, οι δυνάμεις της Αντάντ, και ιδιαίτερα οι Γάλλοι, προχώρησαν στην κατάληψη σημαντικού μέρους των ελληνικών πολεμικών πλοίων. Ανάμεσά τους βρισκόταν και η «Έλλη». Η ενέργεια εντασσόταν στις πιέσεις που ασκούσαν οι Σύμμαχοι στην κυβέρνηση της Αθήνας, σε μια περίοδο κατά την οποία η Ελλάδα παρέμενε επισήμως ουδέτερη, ενώ στη Θεσσαλονίκη είχε ήδη σχηματιστεί η Προσωρινή Κυβέρνηση Εθνικής Αμύνης υπό τον Βενιζέλο.
Για ένα διάστημα, λοιπόν, ένα πλοίο που έφερε την ελληνική σημαία και το όνομα μιας ελληνικής ναυτικής νίκης βρέθηκε υπό γαλλικό έλεγχο.
Η «Έλλη» εντάχθηκε στις ναυτικές δυνάμεις που χρησιμοποιούσαν οι Γάλλοι στην Ανατολική Μεσόγειο. Ελληνική ναυτική ιστορική μελέτη αναφέρει ότι το πλοίο χρησιμοποιήθηκε από τους Γάλλους σε περιπολίες και συνοδείες στο Αιγαίο, στο πλαίσιο των επιχειρήσεων της Αντάντ.
Η κατάσταση άλλαξε το 1917.
Μετά την αποχώρηση του Κωνσταντίνου Α΄ και την επιστροφή του Βενιζέλου στην Αθήνα, η Ελλάδα εισήλθε επισήμως στον πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ. Τα πλοία που είχαν καταληφθεί άρχισαν να επιστρέφουν στον ελληνικό έλεγχο και η «Έλλη» επανεντάχθηκε στον ελληνικό στόλο.
Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος τελείωσε το 1918.
Για την «Έλλη», όμως, η πολεμική δράση δεν επρόκειτο να τελειώσει.
Στις ακτές της Μικράς Ασίας
Το 1919 άρχιζε ένα νέο και πολύ πιο δραματικό κεφάλαιο.
Με την απόβαση του Ελληνικού Στρατού στη Σμύρνη, το Πολεμικό Ναυτικό ανέλαβε έναν τεράστιο όγκο αποστολών στο Αιγαίο και κατά μήκος των μικρασιατικών ακτών. Η προστασία των θαλάσσιων μεταφορών, η επιτήρηση των ακτών και κυρίως η προσπάθεια παρεμπόδισης της μεταφοράς όπλων και πολεμικού υλικού προς τις κεμαλικές δυνάμεις αποτέλεσαν βασικά καθήκοντα του στόλου.
Η «Έλλη» βρέθηκε μέσα σε αυτές τις επιχειρήσεις.
Ελληνικά πολεμικά περιπολούσαν μια τεράστια θαλάσσια ζώνη που εκτεινόταν από το Αιγαίο μέχρι τις νότιες ακτές της Μικράς Ασίας. Ιδιαίτερη σημασία είχε ο έλεγχος της θαλάσσιας διακίνησης προς λιμάνια όπως η Αττάλεια, η Μερσίνα και η Αλεξανδρέττα, από όπου μπορούσαν να διοχετευθούν εφόδια προς τις δυνάμεις του Μουσταφά Κεμάλ.
Έτσι η «Έλλη» δεν βρισκόταν απλώς αγκυροβολημένη στη Σμύρνη.
Περιπολούσε, σταματούσε και έλεγχε πλοία και συμμετείχε στην επιτήρηση και στις νηοψίες στις μικρασιατικές ακτές
Και κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας αποστολής συνέβη ένα επεισόδιο που σήμερα είναι σχεδόν ξεχασμένο.
Ένα επεισόδιο στο οποίο πρωταγωνίστησαν ένα εμπορικό πλοίο, ένας Έλληνας αεροπόρος και…
οκτώ ολοκαίνουργια ιταλικά καταδιωκτικά αεροπλάνα.
Η «Έλλη» και τα οκτώ ιταλικά καταδιωκτικά
 |
|
Ιταλικό καταδιωκτικό Ansaldo A.1 Balilla, του ίδιου τύπου με τα οκτώ αεροσκάφη που κατασχέθηκαν από την «Έλλη» το 1921 |
Την άνοιξη του 1921, οι ελληνικές ναυτικές αρχές πληροφορήθηκαν ότι ένα εμπορικό πλοίο μετέφερε αεροσκάφη τα οποία προορίζονταν για τις κεμαλικές δυνάμεις.
Η πληροφορία αυτή έχει φτάσει έως εμάς μέσα από δύο διαφορετικές αφηγήσεις.
Στην ελληνική ναυτική ιστοριογραφία συνδέεται με τον αεροπόρο του Ναυτικού Σταύρο Ψαρουδάκη, ο οποίος, μετά από αναγκαστική προσγείωση και ενώ είχε βρεθεί στα χέρια των Ιταλών, πληροφορήθηκε την ύπαρξη του φορτίου και ενημέρωσε τις ελληνικές αρχές. Ιταλική μελέτη, αντίθετα, αναφέρει ότι η σχετική πληροφορία προήλθε από την ελληνική κοινότητα της Ρόδου. Οι δύο εκδοχές δεν ταυτίζονται και δεν υπάρχει λόγος να τις συγχωνεύσουμε σε μία.
Η ουσία, όμως, είναι βεβαιωμένη.
Η «Έλλη» στάλθηκε για να εντοπίσει και να ελέγξει το εμπορικό πλοίο, το οποίο στις πηγές εμφανίζεται με την ονομασία «Ναυκρατούσα» — Nafcratussa στην ιταλική βιβλιογραφία.
Στο φορτίο του βρέθηκαν οκτώ ολοκαίνουργια ιταλικά καταδιωκτικά Ansaldo A.1 Balilla.
Η «Έλλη» τα κατέσχεσε.
Τα οκτώ αεροσκάφη μεταφέρθηκαν στην Ελλάδα και οδηγήθηκαν στο Τατόι. Η έλλειψη ανταλλακτικών και τα προβλήματα αξιοπιστίας των κινητήρων περιόρισαν σημαντικά τη μετέπειτα αξιοποίησή τους. Ιταλική αεροπορική ιστορική μελέτη αναφέρει ότι τρία από αυτά στάλθηκαν τον Μάρτιο του 1923 στο μέτωπο του Έβρου, χωρίς όμως να χρησιμοποιηθούν σε πολεμικές επιχειρήσεις πριν από την κατάπαυση του πυρός. Τα αεροσκάφη αποσύρθηκαν τελικά έως το τέλος του 1923.
Ήταν ένα μικρό επεισόδιο μέσα σε έναν τεράστιο πόλεμο.
Αλλά δείχνει πολύ καθαρά τι ακριβώς έκανε η «Έλλη» στις μικρασιατικές θάλασσες.
Δεν ήταν απλώς παρούσα.
Περιπολούσε, ερευνούσε, επέβαλλε τον θαλάσσιο έλεγχο και προσπαθούσε να κόψει τις γραμμές ανεφοδιασμού του αντιπάλου.
Και έναν χρόνο αργότερα θα βρισκόταν μπροστά σε μια αποστολή πολύ διαφορετική.
Δεν θα προσπαθούσε πλέον να εμποδίσει πολεμικό υλικό να φθάσει στη Μικρά Ασία.
Θα προσπαθούσε να βοηθήσει ανθρώπους να φύγουν από αυτήν.
1922 — Η «Έλλη» μπροστά στην Καταστροφή
Το καλοκαίρι του 1922, η κατάσταση στη Μικρά Ασία άλλαξε δραματικά.
Η τουρκική επίθεση που άρχισε τον Αύγουστο οδήγησε στην κατάρρευση του ελληνικού μετώπου. Μονάδες του Ελληνικού Στρατού υποχωρούσαν προς τις ακτές, ενώ μαζί τους άρχισε να κινείται και μεγάλος αριθμός αμάχων που προσπαθούσαν να εγκαταλείψουν τις περιοχές από τις οποίες περνούσε η τουρκική προέλαση. Οι μαρτυρίες εκείνων των ημερών περιγράφουν την αποδιοργάνωση της υποχώρησης και την αγωνιώδη προσπάθεια στρατιωτών και αμάχων να φθάσουν στα παράλια.
Εκείνες τις ημέρες η «Έλλη», με κυβερνήτη τον πλοίαρχο Περικλή Ιωαννίδη και ύπαρχο τον Χρήστο Κονυάλη, εκτελούσε περιπολίες και νηοψίες στους κόλπους της Αττάλειας και της Αλεξανδρέττας.
Περί τα μέσα Αυγούστου έλαβε διαταγή να επιστρέψει επειγόντως στη Σμύρνη.
Το πλοίο έδεσε στην προκυμαία μιας πόλης που βρισκόταν πλέον αντιμέτωπη με την κατάρρευση του μικρασιατικού μετώπου.
Το πλήρωμα της «Έλλης» έγινε μάρτυρας σκηνών που τίποτε δεν θύμιζαν τις επιχειρήσεις των προηγούμενων ετών. Στρατιώτες έφθαναν στη Σμύρνη αποκομμένοι από τις μονάδες τους και, σύμφωνα με τη σωζόμενη αφήγηση, πολλοί πετούσαν τα όπλα τους όταν έφθαναν κοντά στην πρύμνη του πλοίου. Ο Ιωαννίδης αναγκάστηκε να στείλει αξιωματικό και άνδρες στην ξηρά για να τα περισυλλέξουν.
Η «Έλλη» είχε φθάσει στη Σμύρνη ως πολεμικό πλοίο.
Θα έφευγε από εκεί ως ένας από τους τελευταίους μάρτυρες της ελληνικής αποχώρησης.
Από τη Σμύρνη προς την Ερυθραία
Στις 26 Αυγούστου 1922 με το τότε ισχύον παλαιό ημερολόγιο, η κατάσταση στη Σμύρνη είχε πλέον καταστεί κρίσιμη.
Το απόγευμα η «Έλλη» απέπλευσε από την πόλη και κατευθύνθηκε προς την Ερυθραία. Αποστολή του ελληνικού στόλου ήταν πλέον η προστασία των στρατευμάτων που υποχωρούσαν προς τα παράλια.
Η «Έλλη» δεν ήταν μόνη.
Μαζί με το θωρηκτό «Κιλκίς» και το αντιτορπιλικό «Νίκη», συμμετείχε στις επιχειρήσεις κάλυψης της ελληνικής υποχώρησης.
Τη νύχτα της 29ης Αυγούστου, ενώ η «Έλλη» έπλεε συσκοτισμένη κοντά στις ακτές, παρατηρήθηκαν κινούμενα φώτα στην ξηρά.
Η «Νίκη» πλησίασε περισσότερο και χρησιμοποίησε τον προβολέα της για αναγνώριση. Όταν διαπιστώθηκε ότι επρόκειτο για τουρκικό τμήμα που κινούνταν στην περιοχή, τα ελληνικά πολεμικά άνοιξαν πυρ.
Η «Έλλη» και η «Νίκη» κινήθηκαν παράλληλα προς την ακτή, βάλλοντας για περίπου μισή ώρα. Σύμφωνα με την ελληνική αφήγηση των γεγονότων, τα πυρά ανάγκασαν την τουρκική δύναμη να διασκορπιστεί.
Ήταν μια εντελώς διαφορετική αποστολή από εκείνη που είχε η «Έλλη» έναν χρόνο νωρίτερα.
Το 1921 σταματούσε πλοία για να εμποδίσει πολεμικό υλικό να φθάσει στις κεμαλικές δυνάμεις.
Τώρα χρησιμοποιούσε τα πυροβόλα της για να κερδίσει χρόνο για έναν στρατό που εγκατέλειπε τη Μικρά Ασία.
Και πολύ σύντομα το κατάστρωμά της θα γέμιζε όχι με στρατιώτες αλλά με αμάχους.
Οι πρόσφυγες της Κρήνης
 |
| Πρόσφυγες κατά την εκκένωση της Μικράς Ασίας το 1922. Την ίδια περίοδο η «Έλλη» συμμετείχε στις επιχειρήσεις κάλυψης της ελληνικής υποχώρησης και μετέφερε πρόσφυγες από την Κρήνη στη Σάμο. |
Καθώς η ελληνική παρουσία στη χερσόνησο της Ερυθραίας έφθανε στο τέλος της, χιλιάδες άνθρωποι αναζητούσαν τρόπο να περάσουν στα ελληνικά νησιά.
Η «Έλλη» εισήλθε στον λιμένα της Κρήνης, στη χερσόνησο της Ερυθραίας.
Σύμφωνα με τη σωζόμενη αφήγηση των γεγονότων, το πολεμικό κινήθηκε αργά κοντά στην παραλία έχοντας υψωμένη μεγάλη ελληνική σημαία.
Εκεί βρίσκονταν συγκεντρωμένοι πρόσφυγες.
Άνθρωποι που μέχρι πριν από λίγες ημέρες ζούσαν στις μικρασιατικές ακτές ανέβαιναν τώρα στο κατάστρωμα ενός πολεμικού πλοίου για να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους.
Η «Έλλη» τούς παρέλαβε και τους μετέφερε στη Σάμο.
Δεν γνωρίζουμε με ασφάλεια πόσοι ήταν.
Και δεν χρειάζεται να προσθέσουμε έναν αριθμό που οι πηγές μας δεν επιτρέπουν να τεκμηριώσουμε.
Αρκεί το γεγονός.
Το πλοίο που είχε κατασκευαστεί για την Κίνα, που είχε περάσει στα χέρια των Γάλλων στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, που είχε περιπολήσει τις ακτές της Μικράς Ασίας και είχε κατασχέσει οκτώ ιταλικά πολεμικά αεροσκάφη, χρησιμοποιούσε τώρα το κατάστρωμά του για να μεταφέρει πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία σε ελληνικό έδαφος.
Ένας νεαρός σημαιοφόρος πάνω στην «Έλλη»
 |
| Ο πρίγκιπας Παύλος με στολή Ναυτικού Δοκίμου το 1921. Τον Ιούνιο του 1922 αποφοίτησε από τη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων με τον βαθμό του σημαιοφόρου και υπηρέτησε στο εύδρομο «Έλλη». Ένα τέταρτο του αιώνα αργότερα θα ανέβαινε στον ελληνικό θρόνο ως Παύλος Α΄. Πηγή: Wikimedia Commons, Public Domain. |
Ανάμεσα στους αξιωματικούς και τους άνδρες που έζησαν εκείνες τις ημέρες πάνω στην «Έλλη» βρισκόταν και ένας 21χρονος σημαιοφόρος.
Ονομαζόταν Παύλος.
Είχε αποφοιτήσει από τη Σχολή Ναυτικών Δοκίμων μόλις τον Ιούνιο του 1922 και υπηρετούσε στην «Έλλη» υπό τον Περικλή Ιωαννίδη. Η αφήγηση των γεγονότων τον τοποθετεί στο πλοίο κατά τις περιπολίες στις μικρασιατικές ακτές και κατά τις δραματικές τελευταίες ημέρες της εκστρατείας.
Είκοσι πέντε χρόνια αργότερα, ο νεαρός εκείνος σημαιοφόρος θα ανέβαινε στον ελληνικό θρόνο ως βασιλιάς Παύλος Α΄.
Για την ώρα, όμως, ήταν απλώς ένας νέος αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού πάνω σε ένα πλοίο που παρακολουθούσε από τη θάλασσα το τέλος της ελληνικής παρουσίας στη Μικρά Ασία.
Η Μικρασιατική Εκστρατεία είχε τελειώσει.
Η «Έλλη» επέστρεφε στην Ελλάδα.
Είχε όμως μπροστά της ακόμη δεκαοκτώ χρόνια ζωής.
Και όταν θα εμφανιζόταν ξανά στο κέντρο της ελληνικής Ιστορίας, δεν θα βρισκόταν στις ακτές της Μικράς Ασίας.
Θα βρισκόταν αγκυροβολημένη έξω από ένα κυκλαδίτικο νησί.
Την Τήνο.
Η «Έλλη» αλλάζει μορφή
 |
| Η «Έλλη» στη διάρκεια επισκευών το 1925. Στο κατάστρωμα διακρίνονται άνδρες του πληρώματος. Πηγή: Φωτογραφική Συλλογή Μιχάλη Τσάγκαρη, Ίδρυμα Αικατερίνης Λασκαρίδη / SearchCulture (CC BY 4.0). |
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, το ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό βρέθηκε αντιμέτωπο με την ανάγκη αναδιοργάνωσης και εκσυγχρονισμού του.
Η «Έλλη» είχε ήδη συμπληρώσει περισσότερο από μία δεκαετία ζωής. Παρέμενε αξιόλογη μονάδα, αλλά η εξέλιξη της ναυτικής τεχνολογίας και οι εμπειρίες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου είχαν αλλάξει σημαντικά τις απαιτήσεις ενός σύγχρονου στόλου.
Στα μέσα της δεκαετίας του 1920 αποφασίστηκε η ριζική επισκευή και μετασκευή της.
Οι εργασίες πραγματοποιήθηκαν στη Γαλλία, στο πλαίσιο ενός ευρύτερου προγράμματος ανανέωσης του ελληνικού στόλου. Ο μετέπειτα ναύαρχος Γρηγόριος Μεζεβίρης, ο οποίος υπηρετούσε τότε ως ναυτικός ακόλουθος στο Παρίσι, αναφέρει ότι σε γαλλικά ναυπηγεία ανατέθηκαν τόσο οι εργασίες στο θωρηκτό «Αβέρωφ» όσο και η ριζική επισκευή και μετασκευή της «Έλλης».
Οι εργασίες στην «Έλλη» πραγματοποιήθηκαν την περίοδο 1925–1927 και άλλαξαν αισθητά την εικόνα και τις δυνατότητές της.
Τροποποιήθηκαν οι υπερκατασκευές της, έγιναν επεμβάσεις στον οπλισμό και ενισχύθηκε η αντιαεροπορική της προστασία. Οι λέβητές της προσαρμόστηκαν ώστε να χρησιμοποιούν πετρέλαιο αντί άνθρακα, ενώ στην πρύμνη εγκαταστάθηκε εξοπλισμός για τη μεταφορά και πόντιση περίπου 100 ναρκών.
Η παλιά «Έλλη» είχε αποκτήσει πλέον και έναν νέο ρόλο.
Μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως ταχύ ναρκοθετικό, χωρίς να παύει να υπηρετεί ως ελαφρύ καταδρομικό.
Και αυτή η δυνατότητα δεν επρόκειτο να παραμείνει απλώς στα χαρτιά. Τα ελληνικά πολεμικά σχέδια του 1940 προέβλεπαν τη χρησιμοποίηση της «Έλλης» για την πόντιση του ναρκοπεδίου Αιγίνης–Φλεβών. Τελικά το σχέδιο χρειάστηκε να εκτελεστεί από άλλα πλοία, επειδή όταν ήρθε η ώρα να εφαρμοστεί, η «Έλλη» δεν υπήρχε πια.
Από τον Μεσοπόλεμο προς μια νέα θύελλα
Στα χρόνια που ακολούθησαν, η «Έλλη» συνέχισε να αποτελεί ενεργό μονάδα του ελληνικού στόλου.
Οι δεκαετίες είχαν αρχίσει βέβαια να βαραίνουν πάνω της. Το 1940 δεν ήταν πλέον το καινούργιο καταδρομικό που είχε αγοράσει η Ελλάδα το 1914. Οι μηχανές της είχαν φθαρεί και η πραγματική της ταχύτητα είχε μειωθεί.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι είχε μετατραπεί σε ένα παροπλισμένο ή απλώς τελετουργικό πλοίο.
Το αντίθετο.
Λίγους μόλις μήνες πριν από τον τορπιλισμό της, η «Έλλη» βρισκόταν στην καρδιά της επιχειρησιακής δραστηριότητας του ελληνικού στόλου.
Στα τέλη Φεβρουαρίου του 1940, ο Στόλος απέπλευσε από τον Ναύσταθμο Σαλαμίνας για σειρά ασκήσεων στο Αιγαίο, οι οποίες συνεχίστηκαν μέχρι τον Απρίλιο.
Και ο Αρχηγός του Στόλου επέβαινε στην «Έλλη».
Το στοιχείο αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία.
Μόλις τέσσερις μήνες πριν από την Τήνο, η «Έλλη» δεν ήταν ένα γηρασμένο πλοίο που είχε αποσυρθεί από την ενεργό υπηρεσία και χρησιμοποιούνταν μόνο για εορταστικές εμφανίσεις. Συμμετείχε στις μεγάλες ασκήσεις του Στόλου στο Αιγαίο και εξακολουθούσε να έχει προβλεπόμενο πολεμικό ρόλο.
 |
| «Το Καταδρομικό Έλλη στο Αιγαίο», έργο του Σωτήρη Τζαμουράνη (1938–2023). Λάδι σε καμβά, 55×75 εκ. Πηγή: Πολεμικό Ναυτικό. |
Ένας πίνακας του ζωγράφου Σωτήρη Τζαμουράνη (1938–2023) διασώζει την εικόνα της «Έλλης» εν πλω στο Αιγαίο, με την ελληνική σημαία στην πρύμνη όπως περίπου θα την έβλεπαν οι Έλληνες εκείνης της εποχής:
Κανείς κοιτάζοντας εκείνη την εικόνα δεν μπορούσε να γνωρίζει ότι απέμεναν μόλις δύο χρόνια ζωής στο πλοίο.
Το καλοκαίρι του 1940
Στην Ευρώπη, στο μεταξύ, ο πόλεμος είχε ήδη αρχίσει.
Τον Ιούνιο του 1940 η Ιταλία του Μπενίτο Μουσολίνι εισήλθε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Γερμανίας.
Η Ελλάδα εξακολουθούσε να βρίσκεται εκτός πολέμου.
Όμως στο Αιγαίο η κατάσταση γινόταν όλο και πιο επικίνδυνη.
Η γεωγραφική παρουσία της Ιταλίας στα Δωδεκάνησα, οι ελληνοϊταλικές εντάσεις και μια σειρά επεισοδίων δημιουργούσαν ένα περιβάλλον στο οποίο η ελληνική ουδετερότητα γινόταν ολοένα δυσκολότερο να προστατευθεί.
Μέσα σε αυτό το κλίμα, τον Αύγουστο του 1940, αποφασίστηκε η παρουσία της «Έλλης» στην Τήνο, για τον εορτασμό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου.
Ήταν μια αποστολή ειρηνική και τελετουργική.
Στο πλοίο δεν γνώριζαν ότι, την ίδια ώρα, ένα ιταλικό υποβρύχιο είχε ήδη πάρει τον δρόμο προς τις Κυκλάδες.
Το όνομά του ήταν «Delfino».
Το «Delfino» παίρνει διαταγές
 |
| Το ιταλικό υποβρύχιο «Delfino» της Regia Marina, το οποίο, υπό τη διοίκηση του Giuseppe Aicardi, τορπίλισε την «Έλλη» στην Τήνο στις 15 Αυγούστου 1940. Πηγή: Marinai d’Italia, Ιούνιος–Ιούλιος 2019. |
Στις αρχές Αυγούστου του 1940, η Ελλάδα εξακολουθούσε επισήμως να είναι ουδέτερη. Στην πραγματικότητα, όμως, οι σχέσεις με την Ιταλία είχαν γίνει εξαιρετικά τεταμένες.
Στις 11 Αυγούστου, ο αρχηγός του ιταλικού Ναυτικού, ναύαρχος Domenico Cavagnari, απέστειλε οδηγίες στον διοικητή των ιταλοκρατούμενων Δωδεκανήσων, Cesare Maria De Vecchi.
Αντικείμενο των οδηγιών ήταν η θαλάσσια κίνηση που έβγαινε από τα Δαρδανέλια και, σύμφωνα με την ιταλική εκτίμηση, εξυπηρετούσε βρετανικά συμφέροντα. Ο Cavagnari ζητούσε να επιλεγεί ένα από τα υποβρύχια που βρίσκονταν στα Δωδεκάνησα και ο κυβερνήτης του να λάβει προφορικές και άμεσες οδηγίες για την εκτέλεση μυστικής επιθετικής αποστολής.
Το υποβρύχιο που επιλέχθηκε ήταν το «Delfino».
Κυβερνήτης του ήταν ο υποπλοίαρχος Giuseppe Aicardi.
Εδώ όμως χρειάζεται μία σημαντική διάκριση.
Οι αρχικές οδηγίες από τη Ρώμη αφορούσαν τη ναυσιπλοΐα που θεωρούνταν ότι εξυπηρετούσε τη Βρετανία. Ο De Vecchi ήταν εκείνος που μετέφερε τις οδηγίες στον Aicardi και προσδιόρισε ως περιοχή δράσης του υποβρυχίου τα νερά γύρω από την Τήνο και τη Σύρο. Οι μεταγενέστερες ιταλικές αφηγήσεις δεν συμφωνούν απολύτως ως προς το εύρος των εντολών που τελικά έλαβε ο κυβερνήτης του Delfino.
Επομένως δεν διαθέτουμε ένα έγγραφο που να γράφει:
«Βυθίστε την Έλλη».
Διαθέτουμε όμως μια σαφή αλυσίδα διαταγών που κατέληξε σε μια μυστική επιθετική αποστολή ιταλικού υποβρυχίου μέσα σε ελληνικά ύδατα.
Και ο De Vecchi δεν ήταν ένας αξιωματούχος που αγνοούσε το Αιγαίο.
Διοικούσε τα ιταλικά Δωδεκάνησα από το 1936. Γνώριζε τον ελληνικό πληθυσμό των νησιών και τη θρησκευτική πραγματικότητα της περιοχής. Δεν διαθέτουμε τεκμήριο που να μας επιτρέπει να ισχυριστούμε ότι επέλεξε την 15η Αυγούστου με σκοπό να προσβάλει την Παναγία ή το θρησκευτικό αίσθημα των Ελλήνων.
Είναι όμως δύσκολο να υποστηριχθεί ότι ένας διοικητής των Δωδεκανήσων δεν γνώριζε τι σήμαινε η ημέρα εκείνη για τους ορθόδοξους κατοίκους του Αιγαίου.
Από τη Λέρο προς την Τήνο
Το βράδυ της 14ης Αυγούστου 1940, όλα ήταν έτοιμα.
Στις 20:30, το Delfino απέπλευσε από τη Λέρο.
Ο ίδιος ο Aicardi, στην αναφορά της αποστολής του όπως αυτή παραδίδεται από τον De Vecchi, τοποθετεί την αναχώρηση ακριβώς εκείνη την ώρα.
Μερικές ώρες αργότερα, στις 04:30 τα ξημερώματα της 15ης Αυγούστου, το υποβρύχιο είχε φθάσει κοντά στην Τήνο.
Καταδύθηκε.
Σε βάθος περισκοπίου άρχισε να πλησιάζει προς το λιμάνι.
Στην ξηρά, η εικόνα ήταν εντελώς διαφορετική.
Το νησί ξυπνούσε για τη μεγάλη εορτή της Παναγίας. Χιλιάδες προσκυνητές είχαν φθάσει στην Τήνο και στο λιμάνι βρίσκονταν επιβατικά πλοία που τους είχαν μεταφέρει στο νησί.
 |
| Η λιτανεία στην Τήνο στις 15 Αυγούστου 1940, την ημέρα του τορπιλισμού της «Έλλης». Πηγή: Marinai d’Italia, Ιούνιος–Ιούλιος 2019. |
Ανάμεσά τους βρισκόταν αγκυροβολημένη και η «Έλλη».
Με τον μεγάλο σημαιοστολισμό της και την ελληνική σημαία, η παρουσία της δεν είχε πολεμικό χαρακτήρα. Βρισκόταν εκεί ως εκπρόσωπος του Πολεμικού Ναυτικού στον εορτασμό.
Ο κυβερνήτης της, πλοίαρχος Άγγελος Χατζόπουλος, και οι άνδρες του ετοιμάζονταν για το πρόγραμμα της ημέρας.
Κάτω όμως από την επιφάνεια της θάλασσας, το Delfino πλησίαζε.
Ιταλική αεροπορική αναγνώριση είχε ήδη αναφέρει την παρουσία ελληνικού πολεμικού στην Τήνο. Τα στοιχεία των κινήσεων του Delfino καταγράφουν ότι η πληροφορία είχε μεταδοθεί από υδροπλάνο της 7ης/185ης Μοίρας, με βάση τη Λέρο.
Επομένως, όταν ο Aicardi πλησίασε στο λιμάνι, η παρουσία της «Έλλης» δεν ήταν πλέον άγνωστη.
15 Αυγούστου 1940 — 08:30
 |
| Το εύδρομο «Έλλη» στο λιμάνι της Τήνου, σημαιοστολισμένο για τον εορτασμό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Στις 15 Αυγούστου 1940 το πλοίο βρισκόταν εκεί για να αποδώσει τιμές κατά τον εορτασμό της Παναγίας. Πηγή: Marinai d’Italia, Ιούνιος–Ιούλιος 2019. |
Μέσα από το περισκόπιο του Delfino, ο Aicardi μπορούσε να παρατηρήσει το λιμάνι.
Διέκρινε επιβατικά πλοία.
Και διέκρινε την «Έλλη».
Περίπου στις 08:30, από απόσταση που η ιταλική καταγραφή τοποθετεί γύρω στα 700 μέτρα, δόθηκε η διαταγή εκτόξευσης.
Το Delfino εξαπέλυσε τρεις τορπίλες.
Η μία κατευθύνθηκε προς την «Έλλη».
Χτύπησε το ελληνικό καταδρομικό στην περιοχή των λεβήτων και των μηχανών.
Η έκρηξη ήταν τρομακτική.
Φωτιά ξέσπασε στο εσωτερικό του πλοίου, καπνός κάλυψε το κατάστρωμα και άνδρες σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν μέσα σε ελάχιστα δευτερόλεπτα.
 |
| Η στιγμή της έκρηξης μίας από τις ιταλικές τορπίλες στον λιμενοβραχίονα της Τήνου, στις 15 Αυγούστου 1940. Στο βάθος διακρίνεται η ήδη πληγείσα «Έλλη». Η φωτογραφία δημοσιεύθηκε στα «Αθηναϊκά Νέα» στις 29 Οκτωβρίου 1940. |
Οι άλλες δύο τορπίλες δεν βρήκαν την «Έλλη». Η μία από αυτές εξερράγη στον λιμενοβραχίονα, μπροστά στα μάτια των ανθρώπων που βρίσκονταν στο λιμάνι. Ιταλικές καταγραφές αναφέρουν ότι μία από τις τορπίλες στράφηκε και προς τα επιβατικά «Έλση» και «Έσπερος», τα οποία βρίσκονταν επίσης στην περιοχή του λιμανιού.
Μέσα σε λίγες στιγμές, η γιορτή είχε μετατραπεί σε πολεμικό σκηνικό.
Η Ελλάδα εξακολουθούσε επισήμως να βρίσκεται σε ειρήνη.
Κανείς δεν είχε κηρύξει πόλεμο.
Κι όμως, ένα ελληνικό πολεμικό πλοίο είχε μόλις δεχθεί τορπίλη μέσα σε ελληνικό λιμάνι.
Ο αγώνας για να σωθεί η «Έλλη»
Το πρώτο σοκ δεν παρέλυσε το πλήρωμα.
Οι άνδρες της «Έλλης» αντέδρασαν όπως θα αντιδρούσαν σε συνθήκες πολέμου.
Η έκρηξη είχε προκαλέσει βαριές ζημιές στο μηχανοστάσιο και στους λέβητες, ενώ η φωτιά και η εισροή νερού απειλούσαν το πλοίο. Το πλήρωμα προσπάθησε να περιορίσει τις ζημιές και να κρατήσει το καταδρομικό στην επιφάνεια.
Στο μεταξύ άρχισε προσπάθεια να ρυμουλκηθεί.
Το επιβατικό «Έσπερος» προσέγγισε για να βοηθήσει και έγιναν προσπάθειες ρυμούλκησης, χωρίς όμως να καταστεί δυνατό να σωθεί το πλοίο.
Η κατάσταση χειροτέρευε συνεχώς.
Στις 09:45 περίπου δόθηκε τελικά η διαταγή εγκατάλειψης.
Η «Έλλη», όμως, δεν βυθίστηκε αμέσως.
Παρέμεινε για λίγο ακόμη στην επιφάνεια, βαριά τραυματισμένη και φλεγόμενη.
Περί τις 10:20, σχεδόν δύο ώρες μετά την επίθεση, το πλοίο χάθηκε κάτω από τα νερά της Τήνου.
Στον βυθό κατέληγε ένα πλοίο που είχε υπηρετήσει την Ελλάδα επί είκοσι έξι χρόνια.
Αλλά το τίμημα δεν ήταν μόνο το πλοίο.
Εννέα άνδρες της «Έλλης» έχασαν τη ζωή τους και είκοσι τέσσερις τραυματίστηκαν. Η ιταλική καταγραφή της δράσης του Delfino δίνει επίσης εννέα νεκρούς, είκοσι τέσσερις τραυματίες και 197 επιζώντες.
Ανάμεσα στους άνδρες που σκοτώθηκαν βρισκόταν και ο μηχανικός Ιωάννης Μαντούβαλος, ο οποίος βρισκόταν στο λεβητοστάσιο όταν χτύπησε η τορπίλη.
Η Ελλάδα δεν είχε ακόμη μπει στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Είχε όμως ήδη τους νεκρούς της.
Η έρευνα αρχίζει αμέσως
Η βύθιση της «Έλλης» δεν σήμαινε ότι το έργο των αξιωματικών της είχε τελειώσει.
Ένα ελληνικό πολεμικό είχε δεχθεί τορπιλική επίθεση μέσα σε ελληνικά χωρικά ύδατα. Ανεξάρτητα από το ποιος θεωρούσε κανείς ότι βρισκόταν πίσω από την επίθεση, το Πολεμικό Ναυτικό όφειλε να εξακριβώσει τι ακριβώς είχε συμβεί και ποιο όπλο είχε χρησιμοποιηθεί.
Και υπήρχε ένα σημαντικό πλεονέκτημα.
Δεν είχε εκραγεί μόνο η τορπίλη που έπληξε την «Έλλη».
Μία από τις άλλες τορπίλες είχε προσκρούσει στον λιμενοβραχίονα της Τήνου. Τα μεταλλικά της υπολείμματα μπορούσαν να εξεταστούν.
Οι αξιωματικοί του Πολεμικού Ναυτικού άρχισαν τη συλλογή των θραυσμάτων. Ο ύπαρχος της «Έλλης», Κ. Δούσης, συνδέεται στις σχετικές καταγραφές με την περισυλλογή και διαφύλαξη τμημάτων της τορπίλης που είχε εκραγεί στον λιμενοβραχίονα.
Δεν επρόκειτο για αναζήτηση στοιχείων που θα επιβεβαίωναν μια ήδη ειλημμένη απόφαση ότι «οι Ιταλοί το έκαναν».
Ήταν η φυσιολογική στρατιωτική διερεύνηση μιας τορπιλικής επίθεσης.
Τα ίδια τα ευρήματα θα έδιναν την απάντηση.
Οι τορπίλες είχαν αριθμό μητρώου
Την επομένη της επίθεσης, στις 16 Αυγούστου 1940, εκδόθηκε η υπ' αριθ. 407 απόρρητη διαταγή του Αρχηγού του Στόλου, με την οποία κινήθηκε η επίσημη τεχνική διερεύνηση.
Ακολούθησε η εξέταση των ευρημάτων από ειδική επιτροπή του Πολεμικού Ναυτικού.
Στις 21 Αυγούστου 1940, πάνω στο θωρηκτό «Γεώργιος Αβέρωφ», συντάχθηκε το σχετικό πρακτικό, με αριθμό πρωτοκόλλου 129.
Στην επιτροπή συμμετείχαν ο Αρχηγός του Στόλου Επαμεινώνδας Καββαδίας, ο κυβερνήτης της «Έλλης» Άγγελος Χατζόπουλος, ο ύπαρχος Κ. Δούσης και αρμόδιοι αξιωματικοί του Πολεμικού Ναυτικού.
Τα ευρήματα ήταν εξαιρετικά συγκεκριμένα.
Από τα περισυλλεγέντα τμήματα αναγνωρίστηκαν τορπίλες ιταλικής κατασκευής. Στο πρακτικό καταγράφονται, μεταξύ άλλων:
τορπίλη των 45 εκατοστών, ιταλικού τύπου 109, με αριθμό 11529
και
τορπίλη των 53 εκατοστών, τύπου 92, με αριθμό 15630.
Πάνω στα εξαρτήματα υπήρχαν και ιταλικές επιγραφές, σχετικές με τα μηχανικά τους μέρη.
Η επιτροπή δεν περιορίστηκε όμως στη διαπίστωση ότι επρόκειτο για ιταλικής κατασκευής όπλα. Έπρεπε να αποκλειστεί και μια προφανής πιθανότητα: μήπως οι συγκεκριμένες τορπίλες είχαν κατασκευαστεί στην Ιταλία αλλά είχαν πωληθεί σε άλλο κράτος.
Από τη διερεύνηση προέκυψε ότι οι συγκεκριμένες τορπίλες δεν είχαν εξαχθεί σε τρίτη χώρα
Το συμπέρασμα ήταν πλέον σαφές.
Το υποβρύχιο που είχε επιτεθεί στην «Έλλη» ήταν ιταλικό.
Άλλο τι γνώριζε η ηγεσία — άλλο τι διάβαζαν οι Έλληνες
Εδώ αρχίζει ένα δεύτερο κεφάλαιο της υπόθεσης.
Γιατί η στρατιωτική διερεύνηση και η δημόσια ενημέρωση ήταν δύο διαφορετικά πράγματα.
Ήδη από τις πρώτες ώρες μετά τον τορπιλισμό, η κυβέρνηση βρισκόταν μπροστά σε ένα εξαιρετικά δύσκολο δίλημμα. Η Ελλάδα δεν βρισκόταν σε πόλεμο με την Ιταλία και η επίσημη πολιτική εξακολουθούσε να επιδιώκει την αποφυγή μιας άμεσης σύγκρουσης.
Ο μηχανισμός ελέγχου του Τύπου, υπό το Υφυπουργείο Τύπου και Τουρισμού του Θεολόγου Νικολούδη, επέβαλε τη γραμμή που θα ακολουθούσε η δημόσια ενημέρωση.
Και η γραμμή αυτή φαίνεται καθαρά στις εφημερίδες της επόμενης ημέρας.
Στις 16 Αυγούστου 1940, τα «Αθηναϊκά Νέα» κυκλοφόρησαν με τον τίτλο:
«ΤΟ ΚΑΤΑΔΡΟΜΙΚΟΝ “ΕΛΛΗ” ΕΤΟΡΠΙΛΛΙΣΘΗ ΧΘΕΣ ΥΠΟ ΥΠΟΒΡΥΧΙΟΥ ΑΓΝΩΣΤΟΥ ΕΘΝΙΚΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΕΒΥΘΙΣΘΗ»
Η διατύπωση έχει ιδιαίτερη σημασία.
Η εφημερίδα της 16ης Αυγούστου είχε φυσικά προετοιμαστεί και τυπωθεί από το προηγούμενο βράδυ. Επομένως, ήδη μέσα στις ώρες που ακολούθησαν την επίθεση είχε διαμορφωθεί η δημόσια θέση:
«υποβρύχιο αγνώστου εθνικότητος».
Δεν γνωρίζουμε —και δεν χρειάζεται να υποθέσουμε— με ποιο συγκεκριμένο τηλεφώνημα ή με ποια επιμέρους διαδικασία μεταδόθηκε η οδηγία στις εφημερίδες.
Αυτό που γνωρίζουμε είναι το αποτέλεσμα.
Η εθνικότητα του επιτιθέμενου δεν θα δημοσιοποιούνταν.
Και λίγες ημέρες αργότερα, όταν πλέον η τεχνική έρευνα είχε εντοπίσει τύπους, επιγραφές και ακόμη και αριθμούς μητρώου των τορπιλών, η δημόσια γραμμή δεν άλλαξε.
Η ελληνική κυβέρνηση γνώριζε.
Ο ελληνικός λαός επισήμως όχι.
Ο έρανος για μια νέα «Έλλη»
Η απώλεια της «Έλλης» προκάλεσε σχεδόν αμέσως κινητοποίηση για την αντικατάστασή της. Στην Αίγυπτο, όπου υπήρχε πολυάριθμη ελληνική παροικία, συγκροτήθηκε «Επιτροπή Εισφορών “Έλλης”» και άρχισε η συγκέντρωση χρημάτων για την απόκτηση νέου πολεμικού πλοίου. Χαρακτηριστικό τεκμήριο αποτελεί απόδειξη που εκδόθηκε στην Αλεξάνδρεια στις 29 Αυγούστου 1940, μόλις δεκατέσσερις ημέρες μετά τον τορπιλισμό, και αναγράφει ρητά ότι η εισφορά προοριζόταν «υπέρ αντικαταστάσεως του Καταδρομικού “Έλλη”». Η κινητοποίηση δεν περιορίστηκε στην Αίγυπτο, αλλά εκδηλώθηκε και σε άλλες ελληνικές κοινότητες, δείχνοντας πόσο γρήγορα η απώλεια του πλοίου είχε μετατραπεί σε υπόθεση ολόκληρου του Ελληνισμού.
 |
| Απόδειξη εισφοράς 97 λιρών Αγγλίας προς την «Επιτροπή Εισφορών “Έλλης”», στην Αλεξάνδρεια, στις 29 Αυγούστου 1940, μόλις δεκατέσσερις ημέρες μετά τον τορπιλισμό. Η εισφορά προοριζόταν, όπως αναγράφεται στο ίδιο το έγγραφο, «υπέρ αντικαταστάσεως του Καταδρομικού “Έλλη”». |
Η αλήθεια μένει κλειδωμένη για εβδομήντα έξι ημέρες
 |
| 30 Οκτωβρίου 1940. Η «Πρωΐα» και το «Ελεύθερον Βήμα» αποκαλύπτουν πλέον ανοιχτά ότι ο τορπιλισμός της «Έλλης» στις 15 Αυγούστου οφειλόταν σε ιταλικό υποβρύχιο. Η αλήθεια που είχε κρατηθεί επί εβδομήντα έξι ημέρες μακριά από την επίσημη δημοσιότητα μπορούσε πλέον να ειπωθεί. |
Η επιλογή αυτή δεν σήμαινε ότι τα στοιχεία καταστράφηκαν ή ότι το Πολεμικό Ναυτικό σταμάτησε την έρευνά του.
Το αντίθετο.
Τα στοιχεία καταγράφηκαν και το πόρισμα παρέμεινε διαθέσιμο στην ελληνική ηγεσία.
Αλλά η Ελλάδα εξακολουθούσε να προσπαθεί να κερδίσει χρόνο.
Η κατάσταση άλλαξε οριστικά τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940.
Η Ιταλία επέδωσε το τελεσίγραφό της και λίγες ώρες αργότερα ιταλικές δυνάμεις εισέβαλαν στην Ελλάδα από την Αλβανία.
Ο λόγος για τον οποίο είχε αποκρυβεί δημοσίως η ταυτότητα του υποβρυχίου δεν υπήρχε πλέον.
Η Ελλάδα και η Ιταλία βρίσκονταν σε πόλεμο.
Και τότε άνοιξε ο φάκελος της «Έλλης».
«Ωφείλεται εις ιταλικόν υποβρύχιον»
Στις 29 και 30 Οκτωβρίου 1940, οι ελληνικές εφημερίδες μπορούσαν πλέον να γράψουν αυτό που επί εβδομήντα έξι ημέρες δεν είχε επιτραπεί να δημοσιοποιηθεί.
Στα «Αθηναϊκά Νέα» της 29ης Οκτωβρίου, φωτογραφία από την Τήνο συνοδευόταν πλέον από λεζάντα που μιλούσε για «ιταλικήν τορπίλλην».
Την επομένη, 30 Οκτωβρίου, η αποκάλυψη ήταν πλήρης.
Η «Πρωΐα» έγραφε με μεγάλα γράμματα:
«Ο ΑΝΑΝΔΡΟΣ ΤΟΡΠΙΛΛΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΕΥΔΡΟΜΟΥ “ΕΛΛΗ” ΤΗΝ 15 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ ΩΦΕΙΛΕΤΑΙ ΕΙΣ ΙΤΑΛΙΚΟΝ ΥΠΟΒΡΥΧΙΟΝ»
Ακόμη πιο αποκαλυπτικός ήταν ο τίτλος του «Ελευθέρου Βήματος»:
«Η ΕΜΠΕΡΙΣΤΑΤΩΜΕΝΗ ΓΝΩΜΑΤΕΥΣΙΣ ΤΟΥ ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΥ ΤΩΝ ΝΑΥΤΙΚΩΝ ΡΙΠΤΕΙ ΦΩΣ ΕΙΣ Ο,ΤΙ ΕΚΡΥΠΤΕΤΟ ΜΕΧΡΙ ΤΟΥΔΕ ΔΙΑ ΛΟΓΟΥΣ ΣΚΟΠΙΜΟΤΗΤΟΣ»
Η φράση «εκρύπτετο μέχρι τούδε διά λόγους σκοπιμότητος» είναι ίσως το καλύτερο τεκμήριο για να κατανοήσουμε τι είχε συμβεί.
Δεν επρόκειτο πλέον για μεταγενέστερη ερμηνεία.
Το έγραφε ο ελληνικός Τύπος της ίδιας της εποχής, τη στιγμή που η κυβέρνηση έδινε στη δημοσιότητα την πραγματογνωμοσύνη του Υπουργείου Ναυτικών.
Και έτσι δύο πρωτοσέλιδα, χωρισμένα από εβδομήντα έξι ημέρες, αφηγούνται σχεδόν μόνα τους την ιστορία:
16 Αυγούστου 1940:
«Υποβρυχίου αγνώστου εθνικότητος».
30 Οκτωβρίου 1940:
«Ωφείλεται εις ιταλικόν υποβρύχιον».
Η αλήθεια δεν είχε ανακαλυφθεί στις 30 Οκτωβρίου.
Τότε απλώς μπορούσε πλέον να δημοσιευθεί.
Το όνομα «Έλλη» δεν χάθηκε στην Τήνο
Η πρώτη «Έλλη» έμεινε στον βυθό της Τήνου.
Το όνομά της, όμως, δεν έμεινε εκεί.
Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στο πλαίσιο των μεταπολεμικών διευθετήσεων με την Ιταλία, παραχωρήθηκε στην Ελλάδα το ιταλικό ελαφρύ καταδρομικό «Eugenio di Savoia».
Δεν επρόκειτο για μια τυχαία επιλογή ονόματος όταν το πλοίο εντάχθηκε στο ελληνικό Πολεμικό Ναυτικό.
Το ίδιο το Πολεμικό Ναυτικό συνδέει την παραχώρησή του με την επανόρθωση για τον τορπιλισμό της πρώτης «Έλλης» στην Τήνο. Το πλοίο παραδόθηκε στην Ελλάδα το 1950 και τον Ιούνιο του 1951 ύψωσε την ελληνική σημαία με ένα όνομα που είχε ήδη περάσει στην Ιστορία:
«Έλλη».
Η δεύτερη «Έλλη» χρησιμοποιήθηκε ως έδρα του Αρχηγείου Στόλου και παρέμεινε σε υπηρεσία μέχρι το 1965. Αργότερα παροπλίστηκε και τελικά εκποιήθηκε το 1973.
 |
| Η δεύτερη «Έλλη», το πρώην ιταλικό καταδρομικό Eugenio di Savoia, σε υπηρεσία με το Ελληνικό Βασιλικό Ναυτικό. Παραχωρήθηκε στην Ελλάδα στο πλαίσιο των μεταπολεμικών επανορθώσεων και μετονομάστηκε «Έλλη» τον Ιούνιο του 1951. |
Υπήρχε σε αυτό μια παράξενη ιστορική αντιστροφή.
Ένα ελληνικό πλοίο με το όνομα «Έλλη» είχε χαθεί από ιταλική τορπίλη το 1940.
Έντεκα χρόνια αργότερα, ένα πρώην ιταλικό πολεμικό ταξίδευε στο Αιγαίο με την ελληνική σημαία και το ίδιο όνομα.
Η τρίτη «Έλλη»
 |
| Η τρίτη «Έλλη», η φρεγάτα F450 του Πολεμικού Ναυτικού, σε ελληνική υπηρεσία. Πηγή: Wikimedia Commons / Eugenio Castillo Pert (CC BY-SA 3.0). |
Ούτε αυτή όμως θα ήταν η τελευταία.
Στις 10 Οκτωβρίου 1981, στα ολλανδικά ναυπηγεία όπου είχε κατασκευαστεί, υψώθηκε η ελληνική σημαία σε μια νέα φρεγάτα.
Ήταν η «Έλλη» F-450.
Στις 15 Νοεμβρίου του ίδιου έτους η νέα φρεγάτα κατέπλευσε στον Ναύσταθμο Σαλαμίνας και εντάχθηκε στον ελληνικό στόλο.
Ήταν πλέον το τρίτο διαδοχικά πλοίο του Πολεμικού Ναυτικού που έφερε το όνομα «Έλλη».
Και υπάρχει μια λεπτομέρεια που ενώνει σχεδόν συμβολικά το σημερινό πλοίο με εκείνο που χάθηκε το πρωινό της 15ης Αυγούστου 1940.
Στον θυρεό της σημερινής «Έλλης» υπάρχει η εικόνα της Παναγίας της Τήνου.
Το ίδιο το Πολεμικό Ναυτικό αναφέρει ότι ο θυρεός της F-450 αποτελεί πιστό αντίγραφο της εικόνας της Παναγίας και είναι όμοιος με εκείνον της δεύτερης «Έλλης».
Περισσότερα από ογδόντα χρόνια μετά τον τορπιλισμό, λοιπόν, το όνομα εξακολουθεί να ταξιδεύει στο Αιγαίο.
Η «Έλλη» σήμερα στην Τήνο
Στην Τήνο, η μνήμη του πρώτου πλοίου παραμένει ζωντανή.
Στο Μαυσωλείο της «Έλλης» φυλάσσονται αντικείμενα και κατάλοιπα που συνδέονται με το πλοίο και τον τορπιλισμό του. Τμήματα της τορπίλης, μεταλλικά αντικείμενα και άλλα κειμήλια θυμίζουν ότι κάτω από τη θάλασσα, λίγα μέτρα μακριά από το νησί, γράφτηκε μία από τις πρώτες δραματικές σελίδες του πολέμου για την Ελλάδα.
Στην αναμνηστική πλάκα διαβάζονται τα ονόματα των εννέα ανδρών που έχασαν τη ζωή τους εκείνο το πρωινό.
 |
| Ένα από τα πυροβόλα της πρώτης «Έλλης», που διατηρείται σήμερα στο παλαιό λιμάνι της Τήνου. Φωτογραφία: Νικόλαος Π. Μενελάου, 27 Αυγούστου 2023. |
Και στο παλαιό λιμάνι της Τήνου βρίσκεται σήμερα ένα από τα πυροβόλα της «Έλλης».
Για τον επισκέπτη είναι ένα ιστορικό έκθεμα.
Για την ιστορία του πλοίου είναι κάτι περισσότερο.
 |
Είναι ένα από τα ελάχιστα κομμάτια της πρώτης «Έλλης» που εξακολουθούν να βρίσκονται πάνω από την επιφάνεια της θάλασσας.
 |
Το Μαυσωλείο της «Έλλης» στην Τήνο. Στον χώρο φυλάσσονται κειμήλια που συνδέονται με το πλοίο και τον τορπιλισμό της 15ης Αυγούστου 1940, ενώ δεσπόζει τμήμα της ιταλικής τορπίλης. Φωτογραφία: Νικόλαος Π. Μενελάου, 27 Αυγούστου 2023.  Το μνημείο της «Έλλης» στο παλαιό λιμάνι της Τήνου, απέναντι από τα νερά όπου γράφτηκε μία από τις δραματικότερες σελίδες της ιστορίας του πλοίου. Φωτογραφία: Νικόλαος Π. Μενελάου, 27 Αυγούστου 2023. |
Από το «Fei Hung» στην F-450
Η ιστορία είχε αρχίσει περισσότερο από έναν αιώνα πριν.
Ένα πολεμικό πλοίο κατασκευάστηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες για την Κίνα.
Δεν έφθασε ποτέ εκεί.
Αγοράστηκε από την Ελλάδα και ονομάστηκε «Έλλη».
Πέρασε από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Εθνικό Διχασμό. Βρέθηκε υπό γαλλικό έλεγχο. Πολέμησε στη Μικρά Ασία. Έκανε νηοψίες στις μικρασιατικές ακτές. Κατέσχεσε οκτώ ιταλικά καταδιωκτικά. Έζησε την κατάρρευση του 1922. Κάλυψε την υποχώρηση του Ελληνικού Στρατού και μετέφερε πρόσφυγες από την Κρήνη στη Σάμο.
Εκσυγχρονίστηκε και συνέχισε να υπηρετεί.
Και το πρωί της 15ης Αυγούστου 1940, αγκυροβολημένη στην Τήνο για την εορτή της Παναγίας, δέχθηκε την τορπίλη του ιταλικού υποβρυχίου Delfino.
Η πρώτη «Έλλη» χάθηκε.
Όχι όμως και το όνομά της.
Πέρασε σε ένα πρώην ιταλικό καταδρομικό και από το 1981 ταξιδεύει με τη φρεγάτα «Έλλη» F-450.
Και στον θυρεό της σημερινής «Έλλης» βρίσκεται η Παναγία της Τήνου.
Εκεί όπου τελείωσε η ζωή της πρώτης, εξακολουθεί να βρίσκεται η μνήμη της.
ΣΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ: Η ΕΛΛΑΔΑ ΠΡΟΕΤΟΙΜΑΖΕΤΑΙ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΟΛΕΜΟ — ΑΠΟ ΤΟΝ ΤΟΡΠΙΛΙΣΜΟ ΤΗΣ «ΕΛΛΗΣ» ΕΩΣ ΤΗΝ ΠΑΡΑΜΟΝΗ ΤΗΣ 28ης ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940
ΠΗΓΕΣ – ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
Πολεμικό Ναυτικό – Υπηρεσία Ιστορίας Ναυτικού, ιστορικό και μελέτες για το καταδρομικό «Έλλη», τη δράση του Ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού και τον τορπιλισμό της 15ης Αυγούστου 1940.
Πολεμικό Ναυτικό, «Φ/Γ Έλλη (F-450)» — ιστορικό των τριών διαδοχικών πλοίων που έφεραν το όνομα «Έλλη» και στοιχεία για τη σημερινή φρεγάτα. Πολεμικό Ναυτικό - Επίσημη Ιστοσελίδα
Πολεμικό Ναυτικό, «Το Καταδρομικό Έλλη» — στοιχεία για το πρώην ιταλικό Eugenio di Savoia, την παραχώρησή του στην Ελλάδα ως επανόρθωση για τον τορπιλισμό του 1940, τη μετονομασία και την υπηρεσία του ως δεύτερης «Έλλης». Πολεμικό Ναυτικό - Επίσημη Ιστοσελίδα
Ελληνικό Ινστιτούτο Ναυτικής Ιστορίας (ΕΛ.Ι.Ν.ΙΣ.), Σήφης Μανουσογιαννάκης, «Το Πολεμικό Ναυτικό κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία» — για τις επιχειρήσεις του Στόλου, τις νηοψίες, τη δράση της «Έλλης» και την κάλυψη της ελληνικής υποχώρησης το 1922. Τζιρκώτης — Το Πολεμικό Ναυτικό κατά τη Μικρασιατική Εκστρατεία
Γρηγόριος Μεζεβίρης, Αυτοβιογραφία 1906–1949 — για τη μετασκευή της «Έλλης» στη Γαλλία, την προπολεμική κατάσταση του Στόλου και τις ασκήσεις του 1940 με τον Αρχηγό του Στόλου επιβαίνοντα στην «Έλλη». ΝΑΥΑΡΧΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΜΕΖΕΒΙΡΗΣ
Παναγιώτης Γέροντας, Μεθ’ Ορμής Ακαθέκτου — για τη δράση του Πολεμικού Ναυτικού στη Μικρασιατική Εκστρατεία και την υπόθεση της κατάσχεσης των ιταλικών αεροσκαφών Ansaldo A.1 Balilla.
Paolo Varriale, «Italiani nei cieli del Levante. Reduci e residuati in Grecia e Turchia, 1919–1923», στο Italy on the Rimland, Tomo II — για την κατάσχεση των οκτώ Ansaldo A.1 Balilla από την «Έλλη» και τη μετέπειτα τύχη τους.
Associazione Nazionale Marinai d’Italia, Marinai d’Italia, Anno LXIII, n. 6/7, Giugno/Luglio 2019, «Isola di Tinos (Grecia) – 15 agosto 1940. Tre siluri come prodromi alle operazioni belliche» — αφιέρωμα για την Τήνο και τη 15η Αυγούστου 1940.
Gianni Cattaneo, «Prendete quei Balilla!», Aerofan, αρ. 92, Ιανουάριος–Μάρτιος 2005, σ. 2–5 — βιβλιογραφική αναφορά για την υπόθεση των οκτώ ιταλικών αεροσκαφών.
Kos History, «Ο τορπιλισμός του “Έλλη” – 15 Αυγούστου 1940» — για την ιταλική αλυσίδα διαταγών, την αποστολή του Delfino, τον Cesare Maria De Vecchi και την αναφορά του Giuseppe Aicardi. Kos History – Ο τορπιλισμός του «Έλλη»
Πρακτικό πραγματογνωμοσύνης του Πολεμικού Ναυτικού, αρ. πρωτ. 129, 21 Αυγούστου 1940 — για την εξέταση των θραυσμάτων των τορπιλών, την αναγνώριση των ιταλικών τύπων και των αριθμών μητρώου τους.
Γρηγόριος Μεζεβίρης, «Ο τορπιλισμός της “Έλλης” – Το Ναυτικό επί ποδός πολέμου 1940» — μαρτυρία για την αντίδραση του Πολεμικού Ναυτικού μετά τον τορπιλισμό. ΝΑΥΑΡΧΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ ΜΕΖΕΒΙΡΗΣ
Εφημερίδες της εποχής: Αθηναϊκά Νέα, 16 Αυγούστου και 29 Οκτωβρίου 1940· Πρωΐα και Ελεύθερον Βήμα, 30 Οκτωβρίου 1940 — για τη δημόσια παρουσίαση αρχικά του «υποβρυχίου αγνώστου εθνικότητος» και, μετά την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, τη δημοσιοποίηση της ιταλικής ευθύνης.
Φωτογραφικό υλικό από το Μαυσωλείο της «Έλλης» και το παλαιό λιμάνι της Τήνου, Νικόλαος Π. Μενελάου, 27 Αυγούστου 2023.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου