Η νύχτα του ΟΧΙ – 28 Οκτωβρίου 1940 Οι ώρες που άλλαξαν την ιστορία της Ελλάδας

 

Σειρά άρθρων: 28 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940 Από την προετοιμασία στο Έπος (9/10)

Του Νικόλαου Μενελάου
Τέως Προέδρου Σωματείου Ταχυδρόμων Νομού Αχαΐας

Κυριακή 27 Οκτωβρίου 1940.

Η Ελλάδα βρίσκεται στα πρόθυρα του πολέμου.

Εδώ και μήνες, οι σχέσεις με την Ιταλία του Μπενίτο Μουσολίνι επιδεινώνονται συνεχώς. Οι προκλήσεις, η ιταλική στρατιωτική παρουσία στην κατεχόμενη Αλβανία, οι πληροφορίες για συγκέντρωση στρατευμάτων κοντά στα ελληνικά σύνορα και ο τορπιλισμός της «Έλλης» στις 15 Αυγούστου έχουν δημιουργήσει ένα κλίμα έντονης ανησυχίας.

Η ελληνική πολιτική και στρατιωτική ηγεσία γνωρίζει ότι η απειλή είναι πραγματική. Οι διπλωματικές προσπάθειες για τη διατήρηση της ουδετερότητας συνεχίζονται, ενώ ο στρατός προετοιμάζεται για το ενδεχόμενο της επίθεσης.

Στην Ήπειρο, ο υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος παρακολουθεί τις ιταλικές κινήσεις πέρα από τα σύνορα. Οι πληροφορίες που φτάνουν στην VIII Μεραρχία ενισχύουν την πεποίθηση ότι η αναμέτρηση πλησιάζει.

Στην Αθήνα, όμως, η καθημερινή ζωή συνεχίζεται. Οι περισσότεροι πολίτες δεν γνωρίζουν ότι μέσα στις επόμενες ώρες η χώρα θα εισέλθει στον μεγαλύτερο πόλεμο της εποχής της.

Η νύχτα της 27ης προς την 28η Οκτωβρίου δεν πρόκειται να μοιάζει με καμία άλλη.

Λίγο πριν από τις τρεις – Η άφιξη του Γκράτσι στην Κηφισιά

Λίγο πριν από τις τρεις τα ξημερώματα της Δευτέρας 28 Οκτωβρίου 1940, ένα αυτοκίνητο φτάνει έξω από την κατοικία του πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά, στην Κηφισιά.

Η ιστορική κατοικία του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά, όπου τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940 ο Ιταλός πρέσβης Εμμανουέλε Γκράτσι επέδωσε το τελεσίγραφο της κυβέρνησης Μουσολίνι. Σύγχρονη φωτογραφία.

Επιβάτες του είναι ο πρέσβης της Ιταλίας στην Αθήνα, Εμμανουέλε Γκράτσι, ο στρατιωτικός ακόλουθος της πρεσβείας και ένας διερμηνέας.

Ο Ιταλός διπλωμάτης μεταφέρει ένα τελεσίγραφο της κυβέρνησης Μουσολίνι, το οποίο έχει εντολή να παραδώσει προσωπικά στον Έλληνα πρωθυπουργό.

Στην είσοδο της κατοικίας, οι επισκέπτες ζητούν από τον φρουρό να ειδοποιήσει τον Μεταξά ότι ο Ιταλός πρέσβης επιθυμεί να γίνει αμέσως δεκτός για μια εξαιρετικά επείγουσα ανακοίνωση.

Την ώρα εκείνη, ο πρωθυπουργός κοιμάται.

Ο αρχιφύλακας Δημήτριος Τραυλός τον ξυπνά και τον ενημερώνει για την απροσδόκητη επίσκεψη.

Ο Μεταξάς κατεβαίνει και υποδέχεται τον Γκράτσι. Η συνάντηση πραγματοποιείται στο μικρό σαλόνι της κατοικίας.

Εσωτερική άποψη της ιστορικής κατοικίας του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά, όπου τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940 πραγματοποιήθηκε η συνάντηση με τον Ιταλό πρέσβη Εμμανουέλε Γκράτσι. Σύγχρονη φωτογραφία.

Εκεί, ο Ιταλός πρέσβης του παραδίδει το έγγραφο που θα οδηγήσει την Ελλάδα στον πόλεμο.

Ο Μεταξάς αρχίζει να διαβάζει.

Το περιεχόμενο δεν αφήνει πολλά περιθώρια: η Ιταλία απαιτεί να επιτραπεί στις ένοπλες δυνάμεις της να εισέλθουν στην ελληνική επικράτεια και να καταλάβουν στρατηγικές θέσεις. Η προθεσμία εκπνέει στις έξι το πρωί.

Απομένουν λιγότερες από τρεις ώρες.

Η στιγμή της μεγάλης απόφασης έχει φτάσει.

«Πώς επεδόθη το ιταλικόν τελεσίγραφον εις τον κ. Μεταξάν». Δημοσίευμα της εφημερίδας «Αθηναϊκά Νέα» της 9ης Νοεμβρίου 1940, με αναλυτική περιγραφή της νυχτερινής επίσκεψης του Ιταλού πρέσβη Εμμανουέλε Γκράτσι στην κατοικία του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά και του διαλόγου που ακολούθησε.Πηγή: «Αθηναϊκά Νέα», 9/11/1940.

 

Το τελεσίγραφο και η ιστορική απάντηση – «Alors, c'est la guerre»

Ο Ιωάννης Μεταξάς διαβάζει το έγγραφο που του έχει παραδώσει ο Εμμανουέλε Γκράτσι.

Η ιταλική κυβέρνηση κατηγορεί την Ελλάδα ότι παραβιάζει την ουδετερότητά της, διευκολύνοντας τη Μεγάλη Βρετανία και ενεργώντας εναντίον των ιταλικών συμφερόντων. Οι κατηγορίες αυτές αποτελούν το διπλωματικό πρόσχημα για την απαίτηση που ακολουθεί.

Η Ιταλία ζητά να της επιτραπεί να καταλάβει, με τις ένοπλες δυνάμεις της, ορισμένα στρατηγικά σημεία της ελληνικής επικράτειας, χωρίς να συναντήσει αντίσταση από τον ελληνικό στρατό.

Δεν προσδιορίζει, όμως, ποια ακριβώς είναι αυτά τα σημεία.

Παράλληλα, απαιτεί την ελεύθερη διέλευση των ιταλικών στρατευμάτων και προειδοποιεί ότι, εάν οι ελληνικές δυνάμεις αντισταθούν, η αντίσταση θα συντριβεί με τη βία.

Η έναρξη των ιταλικών στρατιωτικών κινήσεων ορίζεται για τις έξι το πρωί της 28ης Οκτωβρίου.

Ουσιαστικά, η ελληνική κυβέρνηση καλείται να επιτρέψει την είσοδο ξένου στρατού στο έδαφός της, παραχωρώντας τον έλεγχο στρατηγικών θέσεων χωρίς καν να γνωρίζει ποιες είναι αυτές.

Δεν πρόκειται για μια συνηθισμένη διπλωματική διακοίνωση. Πρόκειται για απαίτηση στρατιωτικής υποταγής, συνοδευόμενη από την απειλή άμεσης εισβολής.

Το πλήρες κείμενο του ιταλικού τελεσιγράφου της 28ης Οκτωβρίου 1940, όπως δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ» στις 31 Οκτωβρίου 1940. Το τελεσίγραφο είχε επιδοθεί στον Ιωάννη Μεταξά από τον Ιταλό πρέσβη Εμμανουέλε Γκράτσι τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου.Πηγή: Εφημερίδα «ΑΚΡΟΠΟΛΙΣ», 31/10/1940.

 

Η στιγμή της απόφασης

Ο Εμμανουέλε Γκράτσι θα περιγράψει αργότερα στα απομνημονεύματά του τη συγκλονιστική εκείνη συνάντηση.

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, καθώς ο Μεταξάς διάβαζε το τελεσίγραφο, τα μάτια του βούρκωσαν. Όταν ολοκλήρωσε την ανάγνωση, σήκωσε το βλέμμα προς τον Ιταλό πρέσβη.

Η φωνή του ήταν λυπημένη, αλλά σταθερή.

Τότε είπε στα γαλλικά, τη γλώσσα της διπλωματίας:

«Alors, c'est la guerre».

«Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο».

Η φράση αυτή αποτελεί την ιστορική απάντηση του Μεταξά στο ιταλικό τελεσίγραφο.

Ο πρωθυπουργός δεν διαπραγματεύεται την παραχώρηση ελληνικών εδαφών ούτε αποδέχεται την είσοδο ξένων στρατευμάτων. Αναγνωρίζει ότι οι απαιτήσεις και η προθεσμία που θέτει η Ιταλία οδηγούν αναπόφευκτα στην πολεμική αναμέτρηση.

Ο Γκράτσι, σύμφωνα με την αφήγησή του, επιχειρεί να επισημάνει ότι ο πόλεμος θα μπορούσε ακόμη να αποφευχθεί εάν η Ελλάδα δεχόταν τους ιταλικούς όρους.

Ο Μεταξάς θέτει τότε το αυτονόητο ερώτημα: ποια είναι τα στρατηγικά σημεία που επιθυμεί να καταλάβει η Ιταλία;

Ο Ιταλός πρέσβης δεν είναι σε θέση να απαντήσει. Η κυβέρνησή του δεν του έχει γνωστοποιήσει τις συγκεκριμένες τοποθεσίες.

Η αντίφαση είναι αποκαλυπτική.

Η Ιταλία απαιτεί από την Ελλάδα να αποδεχθεί μέσα σε ελάχιστες ώρες την παρουσία ξένων στρατευμάτων στο έδαφός της, χωρίς να προσδιορίζει ούτε την έκταση ούτε τα όρια αυτής της στρατιωτικής κατοχής.

Ακόμη και εάν η ελληνική κυβέρνηση επιθυμούσε να εξετάσει τις απαιτήσεις, ο χρόνος που της παραχωρούνταν ήταν πρακτικά ανεπαρκής για οποιαδήποτε ουσιαστική πολιτική και στρατιωτική συνεννόηση.

Η απόφαση, ωστόσο, έχει ήδη ληφθεί.

Η Ελλάδα δεν αποδέχεται το τελεσίγραφο.

Το «ΟΧΙ» που δεν ειπώθηκε ως μία λέξη

Η ιστορική φράση του Μεταξά δεν ήταν το μονολεκτικό «ΟΧΙ», όπως καθιερώθηκε στη συλλογική μνήμη.

Η άρνησή του εκφράστηκε με τη γαλλική διατύπωση «Alors, c'est la guerre», η οποία αποτύπωνε το αναπόφευκτο αποτέλεσμα της απόρριψης των ιταλικών απαιτήσεων.

Το «ΟΧΙ» έγινε η σύντομη και ισχυρή συμβολική έκφραση εκείνης της απόφασης.

Δεν ήταν απλώς η απάντηση ενός πρωθυπουργού σε έναν πρέσβη.

Ήταν η άρνηση της ελληνικής κυβέρνησης να επιτρέψει την επιβολή της ιταλικής στρατιωτικής ισχύος στην ελληνική επικράτεια.

Δύο μαρτυρίες για την ίδια ιστορική νύχτα

Η συνάντηση διασώθηκε μέσα από δύο διαφορετικές οπτικές.

Ο Γκράτσι, στο μεταπολεμικό βιβλίο του «Η αρχή του τέλους», περιγράφει αναλυτικά την ατμόσφαιρα της κατοικίας, τη συμπεριφορά του Μεταξά και τη δική του ψυχική κατάσταση.

Η αφήγησή του έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή προέρχεται από τον ίδιο τον διπλωμάτη που παρέδωσε το τελεσίγραφο. Είναι, ωστόσο, μεταγενέστερη μαρτυρία και πρέπει να αντιμετωπίζεται ως τέτοια.

Αντίθετα, ο Ιωάννης Μεταξάς καταγράφει στο προσωπικό του ημερολόγιο τα γεγονότα με εξαιρετική συντομία:

«Νύκτα στις τρεις με ξυπνούν, ο Τραυλός. Έρχεται ο Grazzi. – Πόλεμος!»

Λίγες λέξεις, χωρίς περιγραφή του διαλόγου ή προσπάθεια δραματοποίησης.

Και όμως, η καταγραφή αυτή συμπυκνώνει ολόκληρη τη σημασία της συνάντησης.

Ο Μεταξάς γνωρίζει πλέον ότι η Ελλάδα εισέρχεται στον πόλεμο.

Ο Γκράτσι αποχωρεί από την κατοικία της Κηφισιάς.

Η διπλωματική αποστολή του έχει ολοκληρωθεί.

Από εκείνη τη στιγμή, ο χρόνος μετρά αντίστροφα.

03:00–05:00 – Τα τηλέφωνα παίρνουν φωτιά

Ο Εμμανουέλε Γκράτσι έχει αποχωρήσει από την κατοικία της Κηφισιάς.

Ο Ιωάννης Μεταξάς γνωρίζει πλέον ότι η Ιταλία έχει αποφασίσει να επιτεθεί στην Ελλάδα. Το τελεσίγραφο δεν αφήνει ουσιαστικά περιθώρια διαπραγμάτευσης, ενώ η προθεσμία που θέτει η Ρώμη εκπνέει στις έξι το πρωί.

Δεν υπάρχει χρόνος για αναμονή.

Η απόρριψη των ιταλικών απαιτήσεων πρέπει τώρα να μετατραπεί σε αποφάσεις, διαταγές και άμεση κινητοποίηση του κρατικού μηχανισμού.

Η ενημέρωση του βασιλιά και της πολιτικής ηγεσίας

Μία από τις πρώτες ενέργειες του Μεταξά είναι η ενημέρωση του βασιλιά Γεωργίου Β΄.

Ο ανώτατος άρχοντας της χώρας πρέπει να πληροφορηθεί επισήμως το περιεχόμενο του τελεσιγράφου και την απόφαση της κυβέρνησης να μην αποδεχθεί τις ιταλικές απαιτήσεις.

Παράλληλα, αρχίζουν οι επικοινωνίες με τους υπουργούς, οι οποίοι καλούνται να συγκεντρωθούν επειγόντως για συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου.

Οι περισσότεροι ειδοποιούνται μέσα στη νύχτα, χωρίς να έχει προηγηθεί οποιαδήποτε δημόσια ανακοίνωση.

Η Ελλάδα βρίσκεται ήδη μπροστά στην πραγματικότητα του πολέμου, αλλά ο λαός της κοιμάται ακόμη.

Η επικοινωνία με τη Μεγάλη Βρετανία

Ο Μεταξάς φροντίζει επίσης να ενημερώσει τη βρετανική διπλωματική αντιπροσωπεία.

Η επικοινωνία έχει ιδιαίτερη σημασία. Η Μεγάλη Βρετανία βρίσκεται ήδη σε πόλεμο με την Ιταλία και τη Γερμανία, ενώ η ελληνική κυβέρνηση έχει προσπαθήσει μέχρι εκείνη τη στιγμή να διατηρήσει τη χώρα έξω από τη σύγκρουση.

Η ιταλική επίθεση ανατρέπει αυτή την κατάσταση.

Η Ελλάδα δεν εισέρχεται στον πόλεμο ύστερα από δική της επιθετική πρωτοβουλία, αλλά επειδή καλείται να αντιμετωπίσει την παραβίαση της εθνικής της κυριαρχίας.

Η ενημέρωση της βρετανικής πλευράς αποτελεί επομένως μια από τις πρώτες σημαντικές διπλωματικές κινήσεις της ελληνικής κυβέρνησης μετά την απόρριψη του τελεσιγράφου.

Από την Κηφισιά στην Αθήνα

Ενώ οι τηλεφωνικές επικοινωνίες συνεχίζονται, προετοιμάζεται η έκτακτη συνεδρίαση του Υπουργικού Συμβουλίου.

Οι υπουργοί εγκαταλείπουν τις κατοικίες τους και κατευθύνονται προς το σημείο συγκέντρωσης, γνωρίζοντας ότι η χώρα αντιμετωπίζει μια από τις σοβαρότερες κρίσεις της νεότερης ιστορίας της.

Την ίδια ώρα, τα στρατιωτικά επιτελεία βρίσκονται σε αυξημένη ετοιμότητα.

Οι πληροφορίες για τις ιταλικές συγκεντρώσεις στην Αλβανία είχαν φτάσει στην Αθήνα πριν από την επίδοση του τελεσιγράφου. Ιδιαίτερα στην Ήπειρο, ο διοικητής της VIII Μεραρχίας, υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος, είχε ήδη προειδοποιήσει το Γενικό Επιτελείο για την επικείμενη επίθεση.

Η νύχτα, επομένως, δεν βρίσκει τον ελληνικό στρατό απροετοίμαστο.

Η επίσημη απόφαση αντίστασης πρέπει όμως να μεταδοθεί σε ολόκληρη τη στρατιωτική ιεραρχία, ώστε κάθε σχηματισμός να γνωρίζει τις διαταγές του.

Ένα κράτος σε κινητοποίηση

Μέσα σε αυτές τις λίγες ώρες, τα τηλέφωνα συνδέουν την Κηφισιά με την Αθήνα, τα υπουργεία με τα επιτελεία και τη στρατιωτική ηγεσία με τις μονάδες της μεθορίου.

Δεν γνωρίζουμε πόσες τηλεφωνικές συνομιλίες πραγματοποιήθηκαν εκείνο το ξημέρωμα.

Γνωρίζουμε, όμως, ότι η μετάδοση των αποφάσεων έπρεπε να γίνει με τη μεγαλύτερη δυνατή ταχύτητα.

Η ελληνική κυβέρνηση όφειλε να εξασφαλίσει την επίσημη κήρυξη της επιστράτευσης, τη λειτουργία των υπηρεσιών, την ενημέρωση των στρατιωτικών διοικήσεων και τη συγκέντρωση των απαραίτητων δυνάμεων.

Όλα αυτά έπρεπε να πραγματοποιηθούν ενώ η προθεσμία του ιταλικού τελεσιγράφου πλησίαζε στο τέλος της.

Η νύχτα της 28ης Οκτωβρίου δεν ήταν μόνο η νύχτα μιας ιστορικής απόφασης.

Ήταν και η νύχτα κατά την οποία ένας ολόκληρος κρατικός μηχανισμός πέρασε, μέσα σε ελάχιστες ώρες, από την ειρήνη στον πόλεμο.

05:00 – Το ιστορικό Υπουργικό Συμβούλιο

Ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς, συνοδευόμενος από αξιωματικούς και συνεργάτες του, κατά την έξοδό του από το Στρατηγείο στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία» στην Αθήνα. Πηγή: Ιστορική φωτογραφική συλλογή «Το Έπος του 1940».

Ενώ η νύχτα πλησιάζει στο τέλος της, στην Αθήνα συγκεντρώνονται τα μέλη της ελληνικής κυβέρνησης.

Οι υπουργοί έχουν ειδοποιηθεί επειγόντως. Γνωρίζουν ότι κάτι εξαιρετικά σοβαρό έχει συμβεί, αλλά δεν έχουν όλοι πλήρη εικόνα των γεγονότων που διαδραματίστηκαν λίγη ώρα νωρίτερα στην κατοικία του πρωθυπουργού.

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του υπουργού Αμβρόσιου Τζίφου, τα μέλη της κυβέρνησης είχαν συγκεντρωθεί περίπου στις 04:15 στην αίθουσα του Υπουργικού Συμβουλίου.

Ο Ιωάννης Μεταξάς φτάνει για την έκτακτη συνεδρίαση, την οποία το προσωπικό του ημερολόγιο τοποθετεί στις πέντε το πρωί.

Η ατμόσφαιρα είναι βαριά.

Ο πρωθυπουργός ενημερώνει τους υπουργούς για την επίσκεψη του Εμμανουέλε Γκράτσι, το περιεχόμενο του ιταλικού τελεσιγράφου και την απόφαση να μην επιτραπεί η είσοδος των ιταλικών στρατευμάτων στην ελληνική επικράτεια.

Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον μπροστά στον πόλεμο.

Η παρουσία του Γεωργίου Β΄

Περίπου στις 04:30 το πρωί, στο Υπουργείο Εξωτερικών φτάνει ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄, συνοδευόμενος από τον διάδοχο Παύλο.

Ο βασιλιάς έχει ήδη ενημερωθεί από τον Ιωάννη Μεταξά για το ιταλικό τελεσίγραφο και την απόφαση αντίστασης.

Η παρουσία του στην έδρα της κυβέρνησης εκείνες τις κρίσιμες ώρες υπογραμμίζει τη σημασία των αποφάσεων που πρόκειται να ληφθούν.

Η πολιτική και στρατιωτική ηγεσία της χώρας βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με την ανάγκη να οργανώσει την άμυνα, να ενεργοποιήσει τη γενική επιστράτευση και να θέσει τον κρατικό μηχανισμό σε πολεμική λειτουργία.

Με την έναρξη του πολέμου, ο Γεώργιος Β΄ αναλαμβάνει τη συνταγματικά προβλεπόμενη αρχηγία των Ενόπλων Δυνάμεων, ενώ η διοίκηση του Στρατού Ξηράς ανατίθεται στον αντιστράτηγο Αλέξανδρο Παπάγο.

Μια προειδοποίηση χωρίς αυταπάτες

Ο Μεταξάς δεν επιχειρεί να παρουσιάσει την κατάσταση ευκολότερη από ό,τι είναι.

Σύμφωνα με τη μεταγενέστερη μαρτυρία του Τζίφου, εξηγεί στους υπουργούς ότι η Ελλάδα αναλαμβάνει έναν εξαιρετικά δύσκολο αγώνα απέναντι σε έναν ισχυρότερο αντίπαλο.

Τους προειδοποιεί μάλιστα ότι η αναμέτρηση ενδέχεται να μη μείνει περιορισμένη στην Ιταλία.

Η Γερμανία και η Ιταλία αποτελούν τις δύο κύριες ευρωπαϊκές δυνάμεις του Άξονα και ο πρωθυπουργός θεωρεί πιθανό ότι η Ελλάδα θα χρειαστεί αργότερα να αντιμετωπίσει και τις γερμανικές ένοπλες δυνάμεις.

Δεν αποκλείει ούτε την προσωρινή απώλεια ελληνικών εδαφών.

Η Ήπειρος, η Μακεδονία, ακόμη και η Αθήνα θα μπορούσαν, σύμφωνα με την απαισιόδοξη εκτίμησή του, να βρεθούν υπό εχθρική κατοχή.

Η προειδοποίηση αυτή δεν αποσκοπεί στην αποθάρρυνση των υπουργών.

Αντίθετα, τους καλεί να αντιληφθούν πλήρως το μέγεθος της απόφασης που καλούνται να επικυρώσουν.

Ο πόλεμος δεν αντιμετωπίζεται ως μια σύντομη στρατιωτική περιπέτεια, αλλά ως αγώνας με απρόβλεπτες θυσίες και συνέπειες.

Οι υπογραφές που έθεσαν τη χώρα σε πολεμική κινητοποίηση

Η συνεδρίαση δεν περιορίζεται στην ενημέρωση των υπουργών.

Μπροστά τους βρίσκονται οι αναγκαίες κυβερνητικές πράξεις για την αντιμετώπιση της πολεμικής κατάστασης.

Κεντρική θέση κατέχουν τα διατάγματα της γενικής επιστράτευσης και οι συναφείς αποφάσεις για τη λειτουργία του κράτους σε συνθήκες πολέμου.

Ο Μεταξάς ζητά από τους υπουργούς να αναλάβουν προσωπικά την ευθύνη της απόφασης.

Σύμφωνα με τη μαρτυρία που διασώθηκε από τη συνεδρίαση, τους δηλώνει ότι όποιος έχει αντίρρηση ή επιφύλαξη μπορεί να την εκφράσει ελεύθερα, ακόμη και να υποβάλει την παραίτησή του.

Η ιστορική στιγμή απαιτεί συνειδητή απόφαση.

Οι υπουργοί συνυπογράφουν τα αναγκαία διατάγματα.

Εγκύκλιος διαταγή του Γενικού Επιτελείου Στρατού της 28ης Οκτωβρίου 1940, με την οποία κοινοποιείται το διάταγμα για την κήρυξη γενικής επιστράτευσης. Το ιστορικό έγγραφο αποτυπώνει την επίσημη ενεργοποίηση του μηχανισμού επιστράτευσης μετά την ιταλική επίθεση.

Με τις υπογραφές αυτές, η απόφαση αντίστασης αποκτά και την επίσημη κυβερνητική της μορφή.

Ο μηχανισμός της επιστράτευσης τίθεται σε λειτουργία, οι στρατιωτικές και πολιτικές υπηρεσίες ενεργοποιούν τις προβλεπόμενες διαδικασίες και η χώρα οργανώνεται για την αντιμετώπιση της εισβολής.

«Όλοι πιστοί»

Ο Μεταξάς θα αποτυπώσει την εικόνα της συνεδρίασης με ελάχιστες λέξεις στο ημερολόγιό του:

«Κατεβαίνω 5 Υπουργικόν Συμβούλιον. Όλοι πιστοί και Μαυρουδής».

Η σύντομη αυτή σημείωση φανερώνει την εντύπωση που του άφησε η στάση των συνεργατών του.

Ιδιαίτερη μνεία κάνει στον Νικόλαο Μαυρουδή, τον μόνιμο υφυπουργό Εξωτερικών, ο οποίος είχε συμμετάσχει στις κρίσιμες διπλωματικές ενέργειες των προηγούμενων ωρών.

Η συνεδρίαση ολοκληρώνει μια καθοριστική φάση της νύχτας.

Μέσα σε ελάχιστο χρόνο, η ελληνική κυβέρνηση έχει ενημερωθεί για το τελεσίγραφο, έχει επικυρώσει την απόφαση αντίστασης και έχει υπογράψει τις πράξεις που απαιτούνται για την πολεμική κινητοποίηση.

Όμως, ενώ στην Αθήνα λαμβάνονται αυτές οι αποφάσεις, εκατοντάδες χιλιόμετρα βορειοδυτικά, στα βουνά της Ηπείρου, οι ελληνικές προφυλακές παρακολουθούν τις κινήσεις του ιταλικού στρατού.

Εκεί, η αναμονή του πολέμου πλησιάζει στο τέλος της.

Η Ήπειρος περιμένει την επίθεση – Ο Κατσιμήτρος και η διαταγή αντίστασης

Ενώ στην Αθήνα συνεδριάζει το Υπουργικό Συμβούλιο, εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά, στα βουνά της Ηπείρου, ο ελληνικός στρατός βρίσκεται ήδη σε επιφυλακή.

Ο διοικητής της VIII Μεραρχίας, υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος, δεν περιμένει το ιταλικό τελεσίγραφο για να αντιληφθεί ότι ο πόλεμος πλησιάζει.

Εδώ και μήνες παρακολουθεί τις στρατιωτικές προετοιμασίες στην κατεχόμενη από τους Ιταλούς Αλβανία. Οι πληροφορίες που συγκεντρώνονται από τη μεθόριο και από οργανωμένα δίκτυα πληροφοριοδοτών φτάνουν στο στρατηγείο της Μεραρχίας στα Ιωάννινα.

Ανάμεσα στους ανθρώπους που συμβάλλουν σε αυτή την προσπάθεια βρίσκεται ο δάσκαλος Σταύρος Γκατσόπουλος, από τον Μολυβδοσκέπαστο της Κόνιτσας, ο οποίος έχει συνδεθεί με τη λειτουργία δικτύου παρακολούθησης των ιταλικών κινήσεων.

Η συγκέντρωση στρατευμάτων, η μεταφορά πολεμικού υλικού και οι προετοιμασίες κοντά στα σύνορα αποτελούν ενδείξεις που η ελληνική διοίκηση δεν μπορεί να αγνοήσει.

Ο Κατσιμήτρος αξιολογεί τις πληροφορίες μαζί με τους επιτελείς του και προετοιμάζει τις δυνάμεις του για την επικείμενη αναμέτρηση.

Κυριακή 27 Οκτωβρίου – Η προειδοποίηση προς την Αθήνα

Το απόγευμα της 27ης Οκτωβρίου 1940, οι τελευταίες πληροφορίες ενισχύουν την εκτίμηση ότι η ιταλική επίθεση είναι πλέον ζήτημα ωρών.

Περίπου στις 19:00, ο Κατσιμήτρος επικοινωνεί τηλεφωνικά με το Γενικό Επιτελείο Στρατού και μεταφέρει στον αντισυνταγματάρχη Κορώζη την εκτίμησή του ότι η επίθεση μπορεί να εκδηλωθεί το επόμενο πρωί, ίσως ακόμη και κατά τη διάρκεια της νύχτας.

Δεν πρόκειται για μια αόριστη προειδοποίηση. Ο διοικητής της VIII Μεραρχίας εκτιμά ότι η αναμέτρηση βρίσκεται προ των πυλών και φροντίζει να ενημερώσει εγκαίρως την ανώτατη στρατιωτική διοίκηση.

Σύμφωνα με τη μεταγενέστερη αφήγηση της τηλεφωνικής επικοινωνίας, ο Κατσιμήτρος δεν περιορίζεται στην προειδοποίηση για την επικείμενη επίθεση. Διαβεβαιώνει το Γενικό Επιτελείο για την αποφασιστικότητα των δυνάμεών του, με μια φράση που θα συνδεθεί με το όνομά του:

«Δεν θα περάσουν Ιταλοί από το Καλπάκι».

Τα λόγια αυτά αποτυπώνουν την εμπιστοσύνη του διοικητή στην αμυντική προετοιμασία της VIII Μεραρχίας και στην ικανότητα των ανδρών του να αντιμετωπίσουν την εισβολή.

Παράλληλα, οι μονάδες της μεθορίου έχουν λάβει οδηγίες αυξημένης επαγρύπνησης.

Ο ελληνικός στρατός στην Ήπειρο δεν αιφνιδιάζεται από την ύπαρξη της ιταλικής απειλής. Εκείνο που απομένει είναι η επίσημη επιβεβαίωση ότι η διπλωματική κρίση έχει μετατραπεί σε πόλεμο.

Ξημερώματα 28ης Οκτωβρίου – Η εντολή αντίστασης

Διαταγή του Γενικού Επιτελείου Στρατού της 28ης Οκτωβρίου 1940 προς τις στρατιωτικές διοικήσεις για την εφαρμογή του σχεδίου επιστρατεύσεως. Το έγγραφο αποτελεί αυθεντικό τεκμήριο της κινητοποίησης του Ελληνικού Στρατού κατά τις πρώτες ώρες του ελληνοϊταλικού πολέμου.

 Περίπου στις τέσσερις τα ξημερώματα, το τηλέφωνο συνδέει την Αθήνα με το στρατηγείο της VIII Μεραρχίας.

Ο Κατσιμήτρος ενημερώνεται από το Γενικό Επιτελείο για το ιταλικό τελεσίγραφο, την απόρριψή του από την ελληνική κυβέρνηση και την εντολή να αντιμετωπιστεί η εισβολή.

Η απόφαση που έχει ληφθεί στην Κηφισιά μεταφέρεται πλέον στους ανθρώπους που θα κληθούν να την εφαρμόσουν στο πεδίο.

Ο διοικητής της Μεραρχίας ενεργοποιεί τις προβλεπόμενες διαδικασίες και μεταδίδει τις αναγκαίες διαταγές στους υφισταμένους του.

Οι ελληνικές προφυλακές παραμένουν στις θέσεις τους, παρακολουθώντας τις κινήσεις των ιταλικών δυνάμεων πέρα από τα σύνορα.

Η ώρα της αναμέτρησης πλησιάζει.

 Η Ημερήσια Διαταγή της 28ης Οκτωβρίου 1940

Την ίδια ιστορική ημέρα, ο Κατσιμήτρος απευθύνεται με Ημερήσια Διαταγή στους αξιωματικούς και τους οπλίτες της VIII Μεραρχίας.

Η Ημερήσια Διαταγή της VIII Μεραρχίας Πεζικού, της 28ης Οκτωβρίου 1940, με την οποία ο διοικητής της, υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος, απευθύνεται στους αξιωματικούς και τους οπλίτες του. Ανακοινώνει την απόρριψη των ιταλικών απαιτήσεων και καλεί τους άνδρες της Μεραρχίας να υπερασπιστούν το ελληνικό έδαφος μέχρις εσχάτων.

 Στο κείμενο εξηγεί ότι ο Ιταλός πρέσβης ζήτησε την ελεύθερη διέλευση του ιταλικού στρατού από την ελληνική επικράτεια, ότι η κυβέρνηση απέρριψε το αίτημα και ότι έχει διαταχθεί αντίσταση μέχρις εσχάτων.

Καλεί τους άνδρες του να υπερασπιστούν το ελληνικό έδαφος, επικαλείται το παράδειγμα των προγόνων τους και εκφράζει την πεποίθησή του για τη νίκη.

Η διαταγή ολοκληρώνεται με τις αναφωνήσεις:

«Ζήτω, το Έθνος!
Ζήτω, η Πατρίς!
Ζήτω, ο Στρατός!»

Η σημασία του εγγράφου είναι ιδιαίτερη.

Δεν αποτελεί απλώς μια στρατιωτική οδηγία. Αποτυπώνει με επίσημο και πανηγυρικό τρόπο την αποφασιστικότητα της VIII Μεραρχίας να υπερασπιστεί το ελληνικό έδαφος και να εκτελέσει την εντολή αντίστασης.

Η διαταγή αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα στρατιωτικά τεκμήρια της πρώτης ημέρας του Ελληνοϊταλικού Πολέμου.

Την ίδια ημέρα, στα ελληνοαλβανικά σύνορα, η αναμέτρηση είχε ήδη αρχίσει.

05:30 Το ξημέρωμα της 28ης Οκτωβρίου  Η εισβολή αρχίζει

Η προθεσμία του ιταλικού τελεσιγράφου δεν έχει ακόμη εκπνεύσει, όταν στα ελληνοαλβανικά σύνορα αρχίζουν οι πρώτες επιθετικές ενέργειες.

Σύμφωνα με ιστορικές δημοσιεύσεις του Γενικού Επιτελείου Στρατού, στην περιοχή της Πίνδου οι πρώτες κινήσεις της ιταλικής Μεραρχίας Αλπινιστών «Τζούλια» τοποθετούνται μεταξύ 04:30 και 05:00 το πρωί.

Λίγο αργότερα, στις 05:30, εκδηλώνεται η επίθεση εναντίον των ελληνικών τμημάτων προκαλύψεως στην Ήπειρο. Αυτή είναι και η ώρα που θα καταγραφεί στο πρώτο ελληνικό πολεμικό ανακοινωθέν ως έναρξη της ιταλικής επίθεσης.

Ο πόλεμος έχει αρχίσει πριν ακόμη φτάσει η ώρα των 06:00, την οποία είχε ορίσει η ίδια η Ιταλία.

Ελληνική ομάδα πολυβόλου σε θέση μάχης κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου 1940–1941. Η φωτογραφία αποτυπώνει την πολεμική δράση των ελληνικών τμημάτων στο μέτωπο. Πηγή: Φωτογραφικό αρχείο Γενικού Επιτελείου Στρατού, «Το Έπος του 1940», μέσω της συλλογής Φειδία Μπουρλά.

Στην Πίνδο – Οι πρώτες διαταγές του Κωνσταντίνου Δαβάκη

Την ίδια ώρα, στον ορεινό όγκο της Πίνδου, ο συνταγματάρχης Κωνσταντίνος Δαβάκης, διοικητής του Αποσπάσματος Πίνδου, αντιμετωπίζει τις πρώτες κρίσιμες ώρες της εισβολής.

Ο τομέας ευθύνης του βρίσκεται ανάμεσα στις ελληνικές δυνάμεις της Ηπείρου και της Δυτικής Μακεδονίας. Η διατήρηση της άμυνας στην περιοχή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς από τα δύσβατα περάσματα της Πίνδου οι ιταλικές δυνάμεις επιδιώκουν να προωθηθούν στο ελληνικό έδαφος.

05:30 – Η διαταγή συναγερμού

Ο Δαβάκης αποστέλλει στα τμήματα του Αποσπάσματος την άμεση εντολή:

«Ἅμα λήψη παρούσης τεθῆτε εἰς συναγερμόν».

Μια λιτή στρατιωτική διαταγή, που αποτυπώνει τη σοβαρότητα της στιγμής. Οι ελληνικές μονάδες καλούνται να βρίσκονται σε πλήρη ετοιμότητα για την αντιμετώπιση του εισβολέα.

06:40 – Η πρώτη πολεμική διαταγή

Μία ώρα και δέκα λεπτά αργότερα, ο Δαβάκης απευθύνεται με την πρώτη πολεμική διαταγή του στους αξιωματικούς και τους στρατιώτες του Αποσπάσματος Πίνδου.

Τους καλεί να υπερασπιστούν τα σύνορα και την τιμή της Ελλάδας, εκπληρώνοντας το καθήκον τους απέναντι στην πατρίδα.

Οι δύο διαταγές του Δαβάκη, μαζί με την Ημερήσια Διαταγή του Κατσιμήτρου, αποτελούν πολύτιμα ιστορικά τεκμήρια της πρώτης ημέρας του Ελληνοϊταλικού Πολέμου.

Δεν αποτυπώνουν απλώς τη στρατιωτική κινητοποίηση. Φανερώνουν πώς, σχεδόν την ίδια στιγμή που στην Αθήνα ολοκληρώνονται οι κρίσιμες κυβερνητικές αποφάσεις, οι διοικητές των ελληνικών μονάδων στα σύνορα έχουν ήδη αναλάβει την ευθύνη της αντίστασης.

Η εξέλιξη των μαχών στην Πίνδο και στην Ήπειρο θα αποτελέσει αντικείμενο ξεχωριστού άρθρου.

Για την ώρα, η αφήγηση επιστρέφει στην Αθήνα.

Εκεί, ο ελληνικός λαός πρόκειται σε λίγο να πληροφορηθεί ότι η χώρα βρίσκεται σε πόλεμο.

Η φωνή του ραδιοφώνου – Το πρώτο πολεμικό ανακοινωθέν

Στην Αθήνα, η είδηση του πολέμου έχει αρχίσει να διαδίδεται. Οι σειρήνες, οι πρώτες πληροφορίες και η κινητοποίηση των αρχών προμηνύουν ότι η Δευτέρα 28 Οκτωβρίου 1940 δεν θα είναι μια συνηθισμένη ημέρα.

Το ραδιόφωνο αποκτά εκείνες τις ώρες έναν ιδιαίτερο ρόλο. Μέσα από τον Ραδιοφωνικό Σταθμό Αθηνών, η επίσημη ενημέρωση φτάνει στα σπίτια των Ελλήνων.

Ο δημοσιογράφος και εκφωνητής Κώστας Σταυρόπουλος μεταδίδει το πρώτο πολεμικό ανακοινωθέν του Ελληνικού Γενικού Στρατηγείου.

Η ανακοίνωση είναι σύντομη, λιτή, χωρίς περιττές διατυπώσεις:

«Αἱ ἰταλικαὶ στρατιωτικαὶ δυνάμεις προσβάλλουν ἀπὸ τῆς 05.30 πρωϊνῆς τῆς σήμερον τὰ ἡμέτερα τμήματα προκαλύψεως τῆς ἑλληνοαλβανικῆς μεθορίου.

Αἱ ἡμέτεραι δυνάμεις ἀμύνονται τοῦ πατρίου ἐδάφους».

                

 Μέσα σε δύο προτάσεις αποτυπώνεται η νέα πραγματικότητα.

Η Ιταλία έχει επιτεθεί. Η Ελλάδα αμύνεται.

Η ώρα 05:30, που αναφέρεται στο ανακοινωθέν, προσδιορίζει την έναρξη της επίθεσης σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του Γενικού Στρατηγείου και όχι την ώρα της ραδιοφωνικής μετάδοσης.

Το ανακοινωθέν μεταδίδεται στις 28 Οκτωβρίου 1940, όταν η χώρα έχει ήδη εισέλθει στον πόλεμο και οι πρώτες ώρες της εισβολής έχουν περάσει.

Η χαρακτηριστική φωνή του Κώστα Σταυρόπουλου θα συνδεθεί έκτοτε με τη συλλογική μνήμη της ημέρας. Η ραδιοφωνική ανακοίνωση δεν αποτελεί μόνο ένα ιστορικό ηχητικό τεκμήριο, αλλά και τη λιτή επίσημη καταγραφή της ελληνικής αντίστασης από τις πρώτες ώρες του πολέμου.

Και ενώ το Γενικό Στρατηγείο ενημερώνει τον λαό για την κατάσταση στα σύνορα, η πολιτική και η θρησκευτική ηγεσία της χώρας απευθύνουν τα δικά τους μηνύματα προς το έθνος.

Το διάγγελμα του Ιωάννη Μεταξά – «Νυν υπέρ πάντων ο αγών»

Ιωάννης Μεταξάς

 Ο πρωθυπουργός της Ελλάδας Ιωάννης Μεταξάς (1871–1941), ο οποίος απέρριψε το ιταλικό τελεσίγραφο τις πρώτες πρωινές ώρες της 28ης Οκτωβρίου 1940.

Στις 28 Οκτωβρίου 1940, ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς απευθύνει διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό, εξηγώντας τις συνθήκες υπό τις οποίες η Ελλάδα εισήλθε στον πόλεμο.

Λίγες ώρες μετά την απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου στην Κηφισιά, η απάντηση προς τον Εμανουέλε Γκράτσι διατυπώνεται πλέον δημόσια και επίσημα.

Το διάγγελμα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά τεκμήρια της 28ης Οκτωβρίου, καθώς καταγράφει την ελληνική κυβερνητική θέση απέναντι στην ιταλική επίθεση.

Διάγγελμα Πρωθυπουργού προς τον Ελληνικόν Λαόν

28η Οκτωβρίου 1940

Η στιγμή επέστη που θα αγωνισθώμεν δια την ανεξαρτησίαν της Ελλάδος, την ακεραιότητα και την τιμήν της.

Μολονότι ετηρήσαμεν την πλέον αυστηρά ουδετερότητα και ίσην προς όλους, η Ιταλία μη αναγνωρίζουσα εις ημάς το δικαίωμα να ζώμεν ως ελεύθεροι Ελληνες, μου εξήτησε σήμερον την 3ης πρωινήν την παράδοσιν τμημάτων του εθνικού εδάφους, κατά την ίδιαν αυτής βούλησιν, και μου ανεκοίνωσεν ότι προς κατάληψιν αυτών, η κίνησις των στρατευμάτων της θα ήρχιζεν την 6η πρωινήν.

Απήντησα εις τον Ιταλόν Πρέσβυν ότι θεωρώ και το αίτημα αυτό καθ' εαυτό και τον τρόπον με τον οποίον γίνεται τούτο, ως κήρυξιν πολέμου της Ιταλίας εναντίον της Ελλάδος.

Τώρα θα αποδείξωμεν εαν πράγματι έιμεθα άξιοι των προγόνων μας και της ελευθερίας την οποίαν μας εξησφάλισαν οι προπάτορές μας.

Ολον το Εθνος ας εγερθή σύσσωμον. Αγωνισθήτε δια την Πατρίδα, τας γυναίκας, τα παιδιά σας και τας ιεράς παραδόσεις μας.

Νυν υπέρ πάντων ο αγών.

Ιωάννης Μεταξάς

Η διατύπωση αυτή συνοψίζει το μήνυμα του διαγγέλματος: η αναμέτρηση δεν παρουσιάζεται ως πόλεμος εδαφικών διεκδικήσεων, αλλά ως αγώνας για την ανεξαρτησία και την εδαφική ακεραιότητα της Ελλάδας.

Η άρνηση που είχε διατυπωθεί τις πρώτες πρωινές ώρες στην Κηφισιά αποτελεί πλέον επίσημη δημόσια θέση της ελληνικής κυβέρνησης.

Η Ελλάδα έχει εισέλθει στον πόλεμο. Η πολιτική ηγεσία απευθύνεται πλέον στο σύνολο του ελληνικού λαού, καλώντας τον να αντιμετωπίσει ενωμένος τη νέα πραγματικότητα.

Το διάγγελμα του βασιλιά Γεωργίου Β΄ – «Υπέρ βωμών και εστιών»

Βασιλιάς Γεώργιος Β΄

Ο βασιλιάς των Ελλήνων Γεώργιος Β΄ (1890–1947), ο οποίος απηύθυνε διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό την ημέρα της ιταλικής εισβολής.

 0Την ίδια ημέρα, 28 Οκτωβρίου 1940, ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ απευθύνεται με δικό του διάγγελμα προς τον ελληνικό λαό.

Έχοντας ήδη ενημερωθεί από τις πρώτες πρωινές ώρες για το ιταλικό τελεσίγραφο και την απόφαση της ελληνικής κυβέρνησης, ο ανώτατος άρχοντας της χώρας καλεί τους Έλληνες να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις της ιστορικής στιγμής.

Σε αντίθεση με το διάγγελμα του Ιωάννη Μεταξά, το οποίο εξηγεί τις συνθήκες που οδήγησαν στον πόλεμο, το βασιλικό διάγγελμα επικεντρώνεται στο καθήκον, την ενότητα και την αποφασιστικότητα του έθνους.

Διάγγελμα της Α.Μ. του Βασιλέως προς τον Ελληνικόν Λαόν

28η Οκτωβρίου 1940

Ο Πρόεδρος της Κυβερνήσεως σας ανήγγειλε προ ολίγου υπό ποίους όρους ηναγκάσθημεν να κατέλθωμεν εις πόλεμον κατά της Ιταλίας, επιβουλευθείσης την ανεξαρτησίαν της Ελλάδος.

Κατά την Μεγάλην αυτήν στιγμήν είμαι βέβαιος ότι κάθε Ελλην και κάθε Ελληνίς θα εκτελέσωσι το καθήκον των μέχρι τέλους και θα φανώσιν αντάξιοι της ενδόξου ημών ιστορίας.

Με πίστη εις τον Θεόν και εις τα πεπρωμένα της φυλής, το Εθνος σύσσωμον και πειθαρχούν ως εις άνθρωπος θα αγωνισθή υπέρ βωμών και εστιών μέχρι τελικής νίκης.

Γεώργιος Β΄

Το διάγγελμα του Γεωργίου Β΄ συμπληρώνει εκείνο του πρωθυπουργού. Η πολιτική απόφαση της αντίστασης συνοδεύεται πλέον από την επίσημη έκκληση του ανώτατου άρχοντα προς το σύνολο του έθνους.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η αναφορά του σε «κάθε Έλληνα και κάθε Ελληνίδα», καθώς το κάλεσμα δεν περιορίζεται στους στρατιώτες που βρίσκονται στα σύνορα. Απευθύνεται σε ολόκληρη την ελληνική κοινωνία, η οποία καλείται να συμμετάσχει, με τον δικό της τρόπο, στην πολεμική προσπάθεια.

Η φράση «υπέρ βωμών και εστιών», με τις βαθιές ιστορικές της αναφορές, αποτυπώνει τον αμυντικό χαρακτήρα που αποδίδει ο βασιλιάς στον αγώνα.

Μέσα στην πρώτη ημέρα του πολέμου, τόσο ο πρωθυπουργός όσο και ο βασιλιάς έχουν απευθυνθεί δημόσια στον ελληνικό λαό.

Ακολουθούν τα μηνύματα της Εκκλησίας και της στρατιωτικής ηγεσίας, που συμπληρώνουν την εικόνα εκείνης της ιστορικής ημέρας.

Το μήνυμα του Αρχιεπισκόπου Χρυσάνθου – «Υπέρ Πίστεως και Πατρίδος»

Αρχιεπίσκοπος Χρύσανθος

Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρύσανθος (1881–1949), ο οποίος κάλεσε τον ελληνικό λαό σε ενότητα και αντίσταση κατά την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου.

Την 28η Οκτωβρίου 1940, την ημέρα που ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς και ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ απευθύνονται με διαγγέλματα προς τον ελληνικό λαό, η Εκκλησία της Ελλάδος απευθύνει και εκείνη το δικό της μήνυμα.

Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και πάσης Ελλάδος Χρύσανθος καλεί τους πιστούς να αντιμετωπίσουν την ιταλική εισβολή με ενότητα, αποφασιστικότητα και πίστη στον Θεό.

Στο μήνυμά του παρουσιάζει την αναμέτρηση ως αμυντικό αγώνα για την ελευθερία και την τιμή της πατρίδας, συνδέοντάς τον με την ιστορική παράδοση και τη χριστιανική πίστη.

Μήνυμα Αρχιεπισκόπου Αθηνών προς τον ελληνικό λαό – 28 Οκτωβρίου 1940

«Τέκνα εν Κυρίω αγαπητά»

Ο Αρχιεπίσκοπος αναφέρεται στο κάλεσμα του βασιλιά και της κυβέρνησης και δηλώνει τη συμπαράσταση της Εκκλησίας στον αγώνα του ελληνικού λαού.

«Η Εκκλησία ευλογεί τα όπλα τα ιερά»

Με τη φράση αυτή εκφράζει τη θέση της εκκλησιαστικής ηγεσίας απέναντι στην εισβολή και καλεί τους Έλληνες να υπερασπιστούν την ελευθερία τους.

Το μήνυμα ολοκληρώνεται με επίκληση στη βοήθεια και την ευλογία του Θεού.

Ο Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Χρύσανθος

Το μήνυμα του Χρυσάνθου προσθέτει τη θρησκευτική διάσταση στις επίσημες εκκλήσεις της ημέρας. Μετά την πολιτική ηγεσία, και η Εκκλησία απευθύνεται στο έθνος, υπογραμμίζοντας την ανάγκη κοινής προσπάθειας απέναντι στην επίθεση.

Η Ημερήσια Διαταγή του Αλέξανδρου Παπάγου – «Πρόκειται περί αγώνος υπάρξεως»

Αλέξανδρος Παπάγος

Ο αρχιστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος (1883–1955), επικεφαλής του Ελληνικού Στρατού κατά την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου.

Στις 28 Οκτωβρίου 1940, ο Αλέξανδρος Παπάγος αναλαμβάνει την αρχηγία του Ελληνικού Στρατού για τη διεξαγωγή του πολέμου, κατόπιν αποφάσεως του βασιλιά Γεωργίου Β΄ και της ελληνικής κυβέρνησης.

Ο άνθρωπος που είχε την ευθύνη της στρατιωτικής προπαρασκευής κατά τα προηγούμενα χρόνια καλείται πλέον να διευθύνει τις επιχειρήσεις απέναντι στην ιταλική εισβολή.

Με την ανάληψη των καθηκόντων του, εκδίδει Ημερήσια Διαταγή προς τους αξιωματικούς και τους οπλίτες του Ελληνικού Στρατού.

Σε αντίθεση με τα διαγγέλματα που απευθύνονται στο σύνολο του ελληνικού λαού, η διαταγή του Παπάγου απευθύνεται άμεσα στους άνδρες των Ενόπλων Δυνάμεων.

Ο αρχιστράτηγος χαρακτηρίζει την αναμέτρηση αγώνα για την ίδια την ύπαρξη της χώρας και ζητά αυταπάρνηση, σταθερότητα και αποφασιστικότητα.

Ημερήσια Διαταγή Αρχιστρατήγου – 28 Οκτωβρίου 1940

«Η Α.Μ. ο Βασιλεύς και η Εθνική Κυβέρνησις μου ενεπιστεύθησαν την αρχηγίαν του Στρατού.

Αναλαμβάνων αυτήν, καλώ τους Αξιωματικούς και οπλίτας του Ελληνικού Στρατού εις την εκτέλεσιν του υψίστου προς την Πατρίδα καθήκοντος με την μεγαλυτέραν αυταπάρνησιν και σταθερότητα. Ουδείς πρέπει να υστερήσει.

Η υπόθεσις του αγώνος, τον οποίον μας επέβαλεν ο αχαλίνωτος ιμπεριαλισμός μιας Μεγάλης Δυνάμεως, η οποία ουδέν είχε ποτέ να φοβηθή από ημάς, είναι η δικαιοτέρα υπόθεσις, την οποίαν είναι δυνατόν να υπερασπισθή ένας Στρατός. Πρόκειται περί αγώνος υπάρξεως. Θα πολεμήσωμεν με πείσμα, με αδάμαστον εγκαρτέρησιν, με αμείωτον μέχρι τελευταίας πνοής ενεργητικότητα. Έχω ακράδαντον την πεποίθησιν ότι ο Ελληνικός Στρατός θα γράψη νέας λαμπράς σελίδας εις την ένδοξον ιστορίαν του Έθνους.

Μή αμφιβάλλετε ότι τελικώς θα επικρατήσωμεν με την βοήθειαν και την ευλογίαν του Θεού και τας ευχάς του Έθνους.

Έλληνες Αξιωματικοί και οπλίται φανήτε ήρωες!»

Αρχιστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος

Η διαταγή αυτή δεν περιλαμβάνει επιχειρησιακές οδηγίες ή συγκεκριμένους στρατιωτικούς στόχους. Είναι ένα κάλεσμα προς το προσωπικό του Στρατού, με το οποίο ο Αλέξανδρος Παπάγος, αναλαμβάνοντας την αρχιστρατηγία κατά την έναρξη του πολέμου, προσδιορίζει τον χαρακτήρα του αγώνα και τις απαιτήσεις που θέτει στους άνδρες του.

Η φράση «Πρόκειται περί αγώνος υπάρξεως» αποτελεί τον πυρήνα του μηνύματός του.

Από την πολιτική απόφαση της αντίστασης, η Ελλάδα έχει πλέον περάσει στην οργάνωση και τη διεξαγωγή του πολέμου. Στα σύνορα, οι πρώτες συγκρούσεις βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη, ενώ το Γενικό Στρατηγείο αναλαμβάνει τη διεύθυνση της πολεμικής προσπάθειας.

Το τηλεγράφημα του Ουίνστον Τσώρτσιλ – Η βρετανική συμπαράσταση στην Ελλάδα

Ο Ουίνστον Τσώρτσιλ (1874–1965), πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας, ο οποίος στις 28 Οκτωβρίου 1940 απέστειλε τηλεγράφημα συμπαράστασης στον Ιωάννη Μεταξά, εκφράζοντας τη βρετανική υποστήριξη προς την Ελλάδα.

Στις 28 Οκτωβρίου 1940, η είδηση της ιταλικής εισβολής στην Ελλάδα φτάνει στο Λονδίνο, όπου η βρετανική κυβέρνηση παρακολουθεί με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τις εξελίξεις στην ανατολική Μεσόγειο.

Ο πρωθυπουργός της Μεγάλης Βρετανίας, Ουίνστον Τσώρτσιλ, αποστέλλει τηλεγράφημα στον Ιωάννη Μεταξά, εκφράζοντας τον θαυμασμό του για τη στάση της Ελλάδας και καταδικάζοντας την απρόκλητη ιταλική επίθεση.

Το σημαντικότερο στοιχείο του μηνύματος δεν είναι μόνο η έκφραση συμπαράστασης, αλλά και η ρητή διαβεβαίωση ότι η Βρετανία θα συνδράμει την Ελλάδα στον πόλεμο.

Τηλεγράφημα Τσώρτσιλ προς Ι. Μεταξά – 28 Οκτωβρίου 1940

Προς Πρωθυπουργόν Ελλάδος κ. Ι. Μεταξά

Λονδίνο, 28 Οκτωβρίου 1940

«Αι απειλαί και αι εκφοβιστικαί προσπάθειαι της Ιταλίας απεδείχθησαν ανίσχυροι προ του ηρέμου θάρρους σας».

Ο Τσώρτσιλ χαρακτηρίζει την ιταλική επίθεση απρόκλητη, αναφέρεται στον θαυμασμό του βρετανικού λαού για τη στάση των Ελλήνων και εκφράζει την πεποίθηση ότι οι αρετές του ελληνικού λαού θα τον στηρίξουν στη δοκιμασία που αρχίζει.

Το τηλεγράφημα καταλήγει με μια σαφή υπόσχεση:

«Θα σας παράσχωμεν πάσαν δυνατήν συνδρομήν, θα πολεμήσωμεν μαζί σας τον κοινόν εχθρόν και μαζί θα μοιρασθώμεν την νίκην μας».

Ουίνστον Τσώρτσιλ

Το τηλεγράφημα έχει ιδιαίτερη διπλωματική σημασία. Η Ελλάδα, που μέχρι τις πρώτες πρωινές ώρες προσπαθούσε να διατηρήσει την ουδετερότητά της, βρίσκεται πλέον σε πόλεμο με την Ιταλία και δέχεται δημόσια τη διαβεβαίωση της βρετανικής υποστήριξης.

Η διαβεβαίωση αυτή δεν προσδιορίζει ακόμη την έκταση ή τη μορφή της στρατιωτικής βοήθειας. Καταγράφει, όμως, την πολιτική στάση της βρετανικής κυβέρνησης απέναντι στην ελληνική αντίσταση.

Ενώ στα σύνορα οι ελληνικές δυνάμεις αντιμετωπίζουν ήδη την εισβολή, στην Αθήνα οι εξελίξεις της ημέρας γίνονται γνωστές σε έναν λαό που καλείται να προσαρμοστεί μέσα σε λίγες ώρες στην πραγματικότητα του πολέμου.

07:00 – Η Αθήνα ξυπνά στον πόλεμο

Δευτέρα 28 Οκτωβρίου 1940.

Η Αθήνα ξυπνά σε μια ημέρα που δεν μοιάζει με καμία άλλη.

Γύρω στις επτά το πρωί, οι σειρήνες του αντιαεροπορικού συναγερμού ηχούν στην πρωτεύουσα. Οι καμπάνες των εκκλησιών χτυπούν και οι κάτοικοι βγαίνουν από τα σπίτια τους, αναζητώντας να μάθουν τι έχει συμβεί.

Η είδηση διαδίδεται γρήγορα: η Ιταλία επιτέθηκε στην Ελλάδα. Πόλεμος!

Οι άνθρωποι συγκεντρώνονται στους δρόμους, συζητούν μεταξύ τους, αναζητούν πληροφορίες από το ραδιόφωνο και τις εφημερίδες. Όσα επί μήνες αποτελούσαν αντικείμενο ανησυχίας και φημών έχουν πλέον γίνει πραγματικότητα.

Και όμως, η πρώτη αντίδραση ενός μεγάλου μέρους του πληθυσμού δεν είναι ο πανικός.

Είναι μια απροσδόκητη έκρηξη ενθουσιασμού.

Οι δρόμοι γεμίζουν σημαίες

Στο κέντρο της Αθήνας συγκεντρώνονται πλήθη πολιτών. Νέοι και νέες εμφανίζονται κρατώντας ελληνικές σημαίες, ενώ ακούγονται πατριωτικά τραγούδια και ζητωκραυγές.

Η πόλη αποκτά σταδιακά την εικόνα μιας μεγάλης εθνικής συγκέντρωσης.

Ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς επευφημείται από Αθηναίους το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940, μπροστά από το Πολιτικό Γραφείο. Το στιγμιότυπο αποτυπώνει την αντίδραση του συγκεντρωμένου πλήθους κατά τις πρώτες ώρες του πολέμου. Πηγή: Ιστορική φωτογραφική συλλογή «Το Έπος του 1940».

Η ατμόσφαιρα εκείνου του πρωινού αποτυπώνεται με ιδιαίτερη ζωντάνια στο ημερολόγιο του συγγραφέα Γιώργου Θεοτοκά, ο οποίος ξεκινά από την Κηφισιά και κατεβαίνει στην Αθήνα.

Ο Θεοτοκάς περιγράφει τον θαυμάσιο καιρό, τις καμπανοκρουσίες και την έξαψη που επικρατεί γύρω του. Η πρώτη εντύπωσή του είναι ότι η ημέρα αποκτά έναν σχεδόν εορταστικό χαρακτήρα.

Καθώς κινείται στους κεντρικούς δρόμους, παρατηρεί πλήθη νέων με σημαίες, λάβαρα και δάφνες.

Δεν παραλείπει, όμως, να καταγράψει και μια βίαιη εκδήλωση της οργής: στη γωνία των οδών Βουκουρεστίου και Σταδίου, διαδηλωτές προκαλούν καταστροφές στα γραφεία της ιταλικής αεροπορικής εταιρείας Ala Littoria.

Η εικόνα αυτή υπενθυμίζει ότι ο ενθουσιασμός συνυπάρχει με την ένταση και την αγανάκτηση για την ιταλική επίθεση.

Οι εφημερίδες αναγγέλλουν τον πόλεμο

 

ΕΘΝΟΣ

Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «Έθνος», δεύτερη έκδοση της 28ης Οκτωβρίου 1940, με τον τίτλο «Υπέρ βωμών και εστιών», τα πορτρέτα του βασιλιά Γεωργίου Β΄ και του πρωθυπουργού Ιωάννη Μεταξά και την αναγγελία της ελληνικής αντίστασης.

Στα περίπτερα και στους δρόμους, τα έκτακτα φύλλα των εφημερίδων μεταφέρουν τις πρώτες ειδήσεις.

 

ΑΣΥΡΜΑΤΟΣ

Το πρωτοσέλιδο της εφημερίδας «Ασύρματος» της 28ης Οκτωβρίου 1940, με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Έλληνες εις τα όπλα! Ήρχισαν σήμερον αι εχθροπραξίαι», καταγράφει την πρώτη ενημέρωση του ελληνικού λαού για την ιταλική εισβολή.

 Οι τίτλοι αναγγέλλουν την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου και καλούν τον ελληνικό λαό να ανταποκριθεί στην ιστορική στιγμή.

Οι εφημερίδες γίνονται ένα ακόμη μέσο με το οποίο η είδηση φτάνει στους πολίτες, παράλληλα με τις ραδιοφωνικές μεταδόσεις και τις επίσημες ανακοινώσεις.

Η επιστράτευση – Από τον ενθουσιασμό στο καθήκον

Την ίδια ώρα, χιλιάδες άνδρες καλούνται να παρουσιαστούν στις μονάδες τους.

Η επιστράτευση, για την οποία είχαν προηγηθεί πολύμηνες προετοιμασίες, τίθεται πλέον σε εφαρμογή.

Στους δρόμους της Αθήνας εμφανίζονται έφεδροι που κατευθύνονται προς τα σημεία συγκέντρωσης και κατάταξης.

Έλληνες οπλίτες με τον ατομικό τους εξοπλισμό βαδίζουν στους δρόμους της Αθήνας, κατευθυνόμενοι προς το ελληνοϊταλικό μέτωπο κατά την επιστράτευση του 1940. Πηγή: ΓΕΣ/Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού.

 Ο Γιώργος Θεοτοκάς παρατηρεί την κίνησή τους μέχρι το απόγευμα. Περιγράφει άνδρες που συνομιλούν ζωηρά, γελούν και χειρονομούν καθώς πηγαίνουν να καταταγούν.

Πίσω, όμως, από τις εικόνες ενθουσιασμού υπάρχει και η άλλη πλευρά του πολέμου.

Ο αποχωρισμός των οικογενειών, η αγωνία για όσους αναχωρούν και ο φόβος των αεροπορικών βομβαρδισμών.

Ο ίδιος ο Θεοτοκάς, ενώ αισθάνεται την πανηγυρική ατμόσφαιρα, σκέφτεται ήδη ότι η Αθήνα μπορεί να δεχθεί βομβαρδισμό μέσα στις επόμενες ώρες.

Ο ενθουσιασμός δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι αγνοούν τον κίνδυνο.

Σημαίνει ότι, μπροστά σε αυτόν, επιλέγουν να σταθούν όρθιοι.

Από τη νύχτα του τελεσιγράφου στο πρωινό της αντίστασης

Λίγες ώρες έχουν περάσει από τη στιγμή που ο Εμανουέλε Γκράτσι χτύπησε την πόρτα της κατοικίας του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά.

Στο διάστημα αυτό, ένα τελεσίγραφο απορρίφθηκε, οι πολιτικές και στρατιωτικές αρχές κινητοποιήθηκαν, οι πρώτες διαταγές μεταδόθηκαν στα σύνορα και ο ελληνικός στρατός άρχισε να αντιμετωπίζει την εισβολή.

Τώρα, η απόφαση της αντίστασης έχει περάσει από τα κυβερνητικά γραφεία και τα στρατιωτικά επιτελεία στους δρόμους, στα σπίτια και στις οικογένειες των Ελλήνων.

Η νύχτα του ΟΧΙ έχει τελειώσει.

Η Ελλάδα βρίσκεται σε πόλεμο.

Κανείς εκείνο το πρωί δεν γνωρίζει πόσο θα διαρκέσει η αναμέτρηση, ποιες θυσίες θα απαιτήσει ή ποια θα είναι η τελική της έκβαση.

Εκείνο που γνωρίζουν οι Έλληνες είναι ότι η χώρα τους δέχθηκε επίθεση και ότι η υπεράσπισή της έχει πλέον αρχίσει.

Η Ιστορία είχε περάσει από την πόρτα ενός σπιτιού στην Κηφισιά. Και το ξημέρωμα της 28ης Οκτωβρίου 1940 τη βρήκε στους δρόμους ολόκληρης της Ελλάδας.

Η νύχτα που έγινε Ιστορία

Η 28η Οκτωβρίου 1940 δεν γεννήθηκε μέσα σε μια στιγμή.

Πίσω από το ιστορικό «ΟΧΙ» υπήρχαν μήνες διπλωματικών πιέσεων, προκλήσεων, στρατιωτικής προετοιμασίας και αγωνίας για το μέλλον της Ελλάδας.

Και έπειτα ήρθε εκείνη η νύχτα.

Στις τρεις τα ξημερώματα, στην Κηφισιά, ένας Ιταλός πρέσβης παρέδωσε ένα τελεσίγραφο που απαιτούσε από μια ανεξάρτητη χώρα να αποδεχθεί την παρουσία ξένων στρατευμάτων στο έδαφός της.

Η απάντηση του Ιωάννη Μεταξά σήμανε την απόρριψη των ιταλικών απαιτήσεων.

Ακολούθησαν τηλεφωνήματα, διαταγές, κυβερνητικές αποφάσεις και η κινητοποίηση ενός ολόκληρου κρατικού μηχανισμού. Στα σύνορα, οι Έλληνες στρατιώτες βρέθηκαν αντιμέτωποι με την εισβολή, ενώ στην Αθήνα ο λαός πληροφορήθηκε ότι η πατρίδα του βρισκόταν πλέον σε πόλεμο.

Όμως η ιστορική σημασία εκείνης της νύχτας δεν περιορίζεται σε όσα συνέβησαν πίσω από κλειστές πόρτες ή στα στρατιωτικά επιτελεία.

Βρίσκεται και σε όσα ακολούθησαν.

Στους εφέδρους που αποχαιρετούσαν τις οικογένειές τους. Στις γυναίκες και στους ηλικιωμένους που έμεναν πίσω. Στους ανθρώπους που άκουγαν τις σειρήνες, διάβαζαν τις εφημερίδες και προσπαθούσαν να καταλάβουν τι τους επιφύλασσε το αύριο.

Στους στρατιώτες που περίμεναν στα φυλάκια και στα ορεινά περάσματα, γνωρίζοντας ότι η πρώτη δοκιμασία είχε ήδη αρχίσει.

Το «ΟΧΙ» έμεινε στην Ιστορία ως η συμβολική έκφραση μιας απόφασης. Δεν υπήρξε απλώς μια λέξη που ειπώθηκε σε μια διπλωματική συνάντηση. Έγινε το όνομα με το οποίο η συλλογική μνήμη διατήρησε την άρνηση υποταγής στο ιταλικό τελεσίγραφο και την αντίσταση που ακολούθησε.

Το ξημέρωμα της 28ης Οκτωβρίου, η Ελλάδα δεν γνώριζε ακόμη τις νίκες, τις απώλειες, τις καταστροφές και τις δοκιμασίες που θα έφερναν οι επόμενοι μήνες και τα επόμενα χρόνια.

Γνώριζε μόνο ότι είχε δεχθεί επίθεση και ότι έπρεπε να υπερασπιστεί την ανεξαρτησία της.

Από εκείνη τη νύχτα άρχισε μια νέα σελίδα της ελληνικής ιστορίας.

Γιατί το «ΟΧΙ» ειπώθηκε μέσα στη νύχτα.

Αλλά γράφτηκε στην Ιστορία από έναν ολόκληρο λαό.

ΣΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ Από την εισβολή στην αντεπίθεση – Οι πολεμικές επιχειρήσεις έως το τέλος του 1940

Πηγές – Βιβλιογραφία

Πρωτογενείς ιστορικές πηγές και μαρτυρίες

1. Ιωάννης Μεταξάς, Το Προσωπικό του Ημερολόγιο, τόμος Δ΄, εκδόσεις Ίκαρος, Αθήνα, 1960. Καταχώριση της 28ης Οκτωβρίου 1940 και συμπληρωματικά ιστορικά τεκμήρια.
2. Εμανουέλε Γκράτσι, Η αρχή του τέλους, εκδόσεις Εστία, Αθήνα, 1980. Η μαρτυρία του Ιταλού πρέσβη για την επίδοση του τελεσιγράφου στον Ιωάννη Μεταξά.
3. Αμβρόσιος Τζίφος, αναμνήσεις από το Υπουργικό Συμβούλιο της 28ης Οκτωβρίου 1940. Αρχείο Ιωάννη Μεταξά, Γενικά Αρχεία του Κράτους, και δημοσίευση στον Δ΄ τόμο του Ημερολογίου του Ιωάννη Μεταξά.
4. Γιώργος Θεοτοκάς, Τετράδια Ημερολογίου (1939–1945). Ημερολογιακή καταγραφή της 28ης Οκτωβρίου 1940 για την ατμόσφαιρα στην Αθήνα και τις αντιδράσεις των πολιτών.
5. Χαράλαμπος Κατσιμήτρος, Η Ήπειρος προμαχούσα. Μαρτυρία του διοικητή της VIII Μεραρχίας για την προετοιμασία και την έναρξη της ιταλικής εισβολής.

Στρατιωτικές και επίσημες πηγές

6.      Γενικό Επιτελείο Στρατού – Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού (ΓΕΣ/ΔΙΣ), Ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος 1940–1941: Η Ιταλική Εισβολή (28 Οκτωβρίου – 13 Νοεμβρίου 1940), Αθήνα, 1960.

7. Γενικό Στρατηγείο, Πρώτο Πολεμικό Ανακοινωθέν, 28 Οκτωβρίου 1940.
8. Αλέξανδρος Παπάγος, Ημερήσια Διαταγή Αρχιστρατήγου, 28 Οκτωβρίου 1940.
9. Ιωάννης Μεταξάς, Διάγγελμα προς τον Ελληνικόν Λαόν, 28 Οκτωβρίου 1940.
10. Γεώργιος Β΄, Διάγγελμα της Α.Μ. του Βασιλέως προς τον Ελληνικόν Λαόν, 28 Οκτωβρίου 1940.
11. Αρχιεπίσκοπος Αθηνών Χρύσανθος, Μήνυμα προς τον ελληνικό λαό, 28 Οκτωβρίου 1940.
12. Ουίνστον Τσώρτσιλ, Τηλεγράφημα προς τον Ιωάννη Μεταξά, 28 Οκτωβρίου 1940.

Διαδικτυακές πηγές και αρχειακό υλικό

• Ιστορικό Αρχείο Ιωάννη Μεταξά – 28η Οκτωβρίου 1940: ημερολόγιο, μαρτυρίες και ιστορικά τεκμήρια.
• Ιστορικό Αρχείο Ιωάννη Μεταξά – Διάγγελμα της 28ης Οκτωβρίου 1940.
• Γενικό Επιτελείο Στρατού – Ιστορικό αφιέρωμα στην 28η Οκτωβρίου 1940.
• Ελληνική Ραδιοφωνία Τηλεόραση – Αρχείο ΕΡΤ – Ραδιοφωνικά και οπτικοακουστικά τεκμήρια της περιόδου.
• Ψηφιακή Βιβλιοθήκη Σχολικών Βιβλίων – Γιώργος Θεοτοκάς, «Ανήμερα της 28ης Οκτωβρίου 1940».
• Βικιθήκη – Ψηφιακές μεταγραφές διαγγελμάτων και επίσημων εγγράφων της 28ης Οκτωβρίου 1940.

·         Φειδίας Μπουρλάς, «Το Έπος του 1940» – Διαδικτυακή συλλογή ιστορικών φωτογραφιών του Ελληνοϊταλικού Πολέμου 1940–1941, με αναφορές στις πηγές προέλευσης του φωτογραφικού υλικού.

·         https://pheidias.antibaro.gr/1940/photos.htm

 

Σημείωση: «Τα αυτούσια ιστορικά κείμενα παρατίθενται σύμφωνα με τις διαθέσιμες δημοσιευμένες ιστορικές πηγές. Οι επιμέρους χρονικές αναφορές και οι μεταγενέστερες μαρτυρίες εξετάζονται σε συνδυασμό με τις επίσημες ιστορικές εκδόσεις.»