Η θεά Νουτ με «στρινγκ»: Το παράξενο νέο απόκτημα του Αιγυπτιακού Μουσείου της Βαρκελώνης

Η θεά Νουτ όπως φαίνεται μέσω του καθρέφτη που τοποθέτησε το Αιγυπτιακό Μουσείο της Βαρκελώνης για να είναι ορατή η παράσταση στο εσωτερικό της σαρκοφάγου της Iah-tes-najt.

Η θεά Νουτ απλώνεται στο εσωτερικό του καπακιού μιας αρχαίας αιγυπτιακής σαρκοφάγου με γυμνό στήθος, πλατιούς γοφούς και κάτι που θυμίζει έντονα στρινγκ. Μπορεί, όμως, να μην είναι καθόλου ρούχο. Ο ιδρυτής του Αιγυπτιακού Μουσείου της Βαρκελώνης, Jordi Clos, μίλησε για «στρινγκ», ενώ ο επιμελητής Luis Manuel Gonzálvez άφησε ανοιχτό το ενδεχόμενο να πρόκειται για μια ασυνήθιστα εκτεταμένη απόδοση της ηβικής τριχοφυΐας της θεάς. Σε κάθε περίπτωση, η παράσταση ξεφεύγει αισθητά από τις συνηθισμένες εικονογραφικές συμβάσεις.

Η εικόνα ανήκει στο ταφικό σύνολο της Iah-tes-najt, μιας γυναίκας που έζησε κατά τη Σαϊτική περίοδο, στην εποχή της 26ης Δυναστείας (664–525 π.Χ.). Το όνομά της σημαίνει «η Σελήνη είναι η δύναμή της». Το σύνολο αποτελείται από μια ορθογώνια εξωτερική σαρκοφάγο και ένα εσωτερικό ανθρωπόμορφο φέρετρο. Η σπανιότητά του βρίσκεται ακριβώς στο γεγονός ότι τα δύο έχουν διατηρηθεί μαζί: σύμφωνα με το μουσείο, δεν υπάρχει σήμερα άλλο αντίστοιχο σύνολο εκτεθειμένο σε ισπανική συλλογή.

Η εξωτερική σαρκοφάγος είναι τύπου qeresu, μια ορθογώνια κιβωτιόσχημη κατασκευή με θολωτό κάλυμμα, που εμφανίζεται κατά την 25η Δυναστεία. Η μορφή της έχει κοσμολογικό περιεχόμενο. Στην εικονογραφία τέτοιων qeresu, το θολωτό κάλυμμα αντιστοιχεί στον ουρανό και το κιβωτιόσχημο κάτω μέρος στον επίγειο κόσμο του Όσιρη. Το φέρετρο δεν είναι επομένως απλώς ένα περίβλημα για το σώμα, αλλά μια μικρογραφία του σύμπαντος μέσα στο οποίο ο νεκρός πρέπει να περάσει από τον θάνατο στην αναγέννηση.

  

Το πλήρες ταφικό σύνολο της Iah-tes-najt στο Αιγυπτιακό Μουσείο της Βαρκελώνης: η εξωτερική σαρκοφάγος τύπου qeresu και το εσωτερικό ανθρωπόμορφο φέρετρο, διατηρημένα μαζί έπειτα από περίπου 2.500 χρόνια.

Η Νουτ έχει κεντρική θέση σε αυτή την κοσμολογία. Προσωποποιεί τον ουρανό και συνδέεται με την καθημερινή αναγέννηση του ήλιου. Στη νεκρική εικονογραφία το σώμα της μπορεί να γίνει ο ουρανός που δέχεται τον νεκρό, τον προστατεύει και τον ξαναγεννά. Στα εικονογραφικά προγράμματα των qeresu, η είσοδος του νεκρού στη μήτρα της Νουτ ανήκει στα στάδια που οδηγούν στη νέα ζωή, στην άνοδο στον ουρανό και τελικά στο ταξίδι μαζί με τον θεό Ήλιο. Η ασυνήθιστα σαρκική μορφή της στη σαρκοφάγο της Iah-tes-najt βρίσκεται έτσι ακριβώς σε ένα σημείο όπου το θεϊκό σώμα και το νεκρό σώμα συναντιούνται μέσα στην ιδέα της αναγέννησης.

Ο Gonzálvez χαρακτήρισε την παράσταση «υπερβολική», επισημαίνοντας το μεγάλο στήθος, τους πλατιούς γοφούς και την ασυνήθιστη κόμμωση. Μία πιθανή εξήγηση είναι ότι η σαρκοφάγος κατασκευάστηκε σε επαρχιακό εργαστήριο, μακριά από τα μεγάλα καλλιτεχνικά κέντρα όπου οι επίσημες συμβάσεις τηρούνταν αυστηρότερα. Η λεπτομέρεια έχει σημασία, γιατί θυμίζει ότι η αιγυπτιακή τέχνη δεν ήταν ένα ενιαίο σύστημα που αναπαρήγαγε παντού με τον ίδιο τρόπο τα ίδια θεϊκά σώματα. Υπήρχαν τοπικά εργαστήρια, διαφορετικά χέρια και αποκλίσεις από τον κανόνα.

Για να μπορεί το κοινό να δει τη Νουτ, το μουσείο χρειάστηκε μάλιστα να προσθέσει έναν καθρέφτη στην παρουσίαση του έργου. Η μορφή βρίσκεται στο εσωτερικό του καπακιού και διαφορετικά θα ήταν δύσκολο να παρατηρηθεί. Υπάρχει κάτι παράξενα ταιριαστό σε αυτή τη λύση: μια εικόνα που προοριζόταν για το κλειστό εσωτερικό μιας σαρκοφάγου αποκαλύπτεται σήμερα στους ζωντανούς μέσα από την αντανάκλασή της.

Ολόκληρη η ασυνήθιστη παράσταση της θεάς Νουτ στο εσωτερικό του καπακιού της σαρκοφάγου της Iah-tes-najt. Η μαύρη τριγωνική λεπτομέρεια έχει περιγραφεί ως κάτι που θυμίζει «στρινγκ», χωρίς να είναι βέβαιο ότι πρόκειται για ένδυμα.

Στο εσωτερικό ανθρωπόμορφο φέρετρο εμφανίζεται η ίδια η Iah-tes-najt, με πλατύ περιδέραιο και μεγάλη περούκα με κάλυμμα κεφαλής σε μορφή γύπα. Η μαύρη επιφάνεια του φερέτρου δεν δήλωνε πένθος με τη σημερινή έννοια. Στην αιγυπτιακή συμβολική γλώσσα, το μαύρο συνδεόταν με τη γόνιμη ιλύ του Νείλου και επομένως με τη βλάστηση, την αναγέννηση και την επιστροφή στη ζωή.

Το εικονογραφικό πρόγραμμα του συνόλου είναι εξαιρετικά πλούσιο. Περισσότερες από είκοσι θεότητες εμφανίζονται πάνω στη σαρκοφάγο και το φέρετρο, μαζί με νεκρικά κείμενα και σύμβολα προστασίας. Η Νουτ επανέρχεται σε διαφορετικά σημεία, μέσα σε ένα δίκτυο θεϊκών μορφών που συνοδεύουν τη νεκρή στη μετάβασή της. Το σύνολο επιτρέπει έτσι να δει κανείς την ταφή όχι ως μία μόνο τελετή, αλλά ως ένα πυκνό σύστημα εικόνων και κειμένων που είχαν σκοπό να εξασφαλίσουν τη συνέχεια της ζωής μετά τον θάνατο.

Ένα από τα πιο εντυπωσιακά στοιχεία της ταφής δεν βρίσκεται σήμερα στη Βαρκελώνη. Η Iah-tes-najt είχε συνδεθεί με έναν πάπυρο του «Βιβλίου των Νεκρών» μήκους 23,5 μέτρων, ο οποίος φυλάσσεται πλέον στο Πανεπιστήμιο της Κολωνίας. Ο Papyrus Coloniensis 10207 χρονολογείται γύρω στο 600 π.Χ., αποτελείται από περίπου 95 φύλλα παπύρου κολλημένα το ένα στο άλλο και είναι γραμμένος μόνο στη μία πλευρά.

Η έρευνα του Πανεπιστημίου της Κολωνίας έδειξε και κάτι ακόμη πιο απρόσμενο: το Βιβλίο των Νεκρών δεν είχε αρχικά γραφτεί για την Iah-tes-najt αλλά για άνδρα. Όταν εκείνη πέθανε —ίσως μάλιστα ενώ ήταν ακόμη κορίτσι— το κείμενο προσαρμόστηκε. Το όνομά της προστέθηκε στα κατάλληλα σημεία και, όπου υπήρχε διαθέσιμος χώρος, μπήκαν νέες απεικονίσεις της στις ήδη υπάρχουσες σκηνές.

 

 Τμήμα από το «Βιβλίο των Νεκρών» της Iah-tes-najt, τον πάπυρο μήκους 23,5 μέτρων που σήμερα φυλάσσεται στο Πανεπιστήμιο της Κολωνίας. Το χειρόγραφο είχε αρχικά ετοιμαστεί για άνδρα και αργότερα προσαρμόστηκε για την Iah-tes-najt, με την προσθήκη του ονόματος και νέων απεικονίσεών της. Papyrus Coloniensis 10207 / Πανεπιστήμιο της Κολωνίας.

Αυτό δείχνει πόσο σύνθετη μπορούσε να είναι η δημιουργία ενός ταφικού συνόλου. Κάποια αντικείμενα κατασκευάζονταν ειδικά για τον νεκρό, άλλα μπορούσαν να προϋπάρχουν και να προσαρμόζονται. Η αυστηρότητα της τελετουργίας συνυπήρχε με μια πολύ πρακτική υλική πραγματικότητα: πίσω από τους θεούς, τα ξόρκια και τις εικόνες υπήρχαν εργαστήρια, γραφείς, τεχνίτες και πολύτιμα αντικείμενα που μπορούσαν να αποκτήσουν νέο ιδιοκτήτη και νέα ταυτότητα.

Ο ίδιος πάπυρος αποτελεί και σημαντικό τεκμήριο μιας εποχής κατά την οποία η αιγυπτιακή νεκρική γραμματεία γινόταν όλο και πιο συστηματική και τυποποιημένη. Το λεγόμενο «Βιβλίο των Νεκρών» δεν ήταν ένα βιβλίο με τη σημερινή έννοια ούτε υπήρχε σε μία και αμετάβλητη μορφή. Ήταν συλλογή από ξόρκια, ύμνους και εικόνες που θα βοηθούσαν τον νεκρό να περάσει τις δοκιμασίες του Άλλου Κόσμου. Το περιεχόμενο μπορούσε να επιλεγεί, να οργανωθεί και, όπως αποδεικνύει η περίπτωση της Iah-tes-najt, ακόμη και να προσαρμοστεί σε νέο πρόσωπο.

Οι επιγραφές μάς δίνουν ακόμη και ένα μικρό κομμάτι της οικογένειάς της. Πατέρας της ήταν ο Pa-sheri-aayt, όνομα που σημαίνει «ο γιος της Aayt», και μητέρα της η Ta-di-iu, «η γυναίκα που θρηνεί», η οποία έφερε τον τίτλο «Κυρία του Οίκου». Περισσότερο από δυόμισι χιλιάδες χρόνια αργότερα, τα δύο ξύλινα μέρη του ταφικού συνόλου βρίσκονται πλέον μαζί στη Βαρκελώνη, ενώ ο πάπυρος παραμένει στην Κολωνία. Η έρευνα, όμως, επιτρέπει να ξαναδούμε αυτά τα διασκορπισμένα αντικείμενα ως μέρη της ίδιας ταφικής ιστορίας.

 Λεπτομέρεια της θεάς Νουτ στο εσωτερικό της σαρκοφάγου. Η ασυνήθιστα σαρκική μορφή της —με γυμνό στήθος, πλατιούς γοφούς και τη χαρακτηριστική μαύρη λεπτομέρεια— έχει προκαλέσει ήδη συζήτηση στους αιγυπτιολόγους του μουσείου.

Η δεύτερη νέα απόκτηση του μουσείου ανήκει σε έναν πολύ διαφορετικό κόσμο. Πρόκειται για θραύσμα ανάγλυφου από ψαμμίτη, προερχόμενο από την Αμάρνα, όπου ο Ακενατόν και η Νεφερτίτη εμφανίζονται να κάνουν προσφορές στον Ατέν. Το έργο χρονολογείται στην 18η Δυναστεία, κατά τη βασιλεία του Ακενατόν (1353–1335 π.Χ.), και αποτελεί, σύμφωνα με το μουσείο, τη μοναδική κοινή παράσταση του βασιλικού ζεύγους που βρίσκεται σήμερα σε ισπανική συλλογή.

Τα δύο νέα αποκτήματα χωρίζονται από περισσότερους από επτά αιώνες και ανήκουν σε δύο πολύ διαφορετικές στιγμές της αιγυπτιακής ιστορίας. Το ταφικό σύνολο της Iah-tes-najt βρίσκεται μέσα σε μια μακρά παράδοση που οργανώνει σχολαστικά τη σχέση του νεκρού με τους θεούς και την αναγέννηση. Η Αμάρνα, αντίθετα, συνδέεται με μία από τις μεγαλύτερες θρησκευτικές ρήξεις της αρχαίας Αιγύπτου. Ο Ακενατόν περιόρισε τις παραδοσιακές λατρείες, έθεσε τον ηλιακό δίσκο Ατέν στο κέντρο της επίσημης λατρείας και μετέφερε την πρωτεύουσα στην περιοχή της σημερινής Τελ ελ-Αμάρνα. Μετά τον θάνατό του, μεγάλο μέρος αυτής της αλλαγής ανατράπηκε.

Η ρήξη αποτυπώθηκε και στην τέχνη. Στην περίοδο της Αμάρνα, η βασιλική οικογένεια απεικονίζεται με τρόπους που απομακρύνονται αισθητά από την παλαιότερη αυστηρή βασιλική εικονογραφία. Η Νεφερτίτη αποκτά ιδιαίτερα ενεργό τελετουργικό ρόλο: σε σωζόμενα ανάγλυφα εμφανίζεται να κάνει προσφορές στον Ατέν ακόμη και χωρίς τον Ακενατόν δίπλα της, ενώ οι ακτίνες του ηλιακού δίσκου καταλήγουν σε μικρά χέρια που προσφέρουν το σύμβολο της ζωής.

  

Το ανάγλυφο της Αμάρνα. Το έργο παρουσιάζει μαζί τον Ακενατόν και τη Νεφερτίτη και, σύμφωνα με το μουσείο, είναι μοναδικό σε ισπανική συλλογή.

Σε αυτή την εικαστική γλώσσα ανήκει και το νέο ανάγλυφο της Βαρκελώνης. Ο Ακενατόν και η Νεφερτίτη στέκονται μαζί κάτω από τις ζωοποιές ακτίνες του Ατέν. Δεν πρόκειται απλώς για το πορτρέτο ενός βασιλικού ζεύγους. Είναι μια εικόνα του νέου θρησκευτικού καθεστώτος, όπου η σχέση ανάμεσα στον θεό, τον φαραώ και τη βασίλισσα παρουσιάζεται με διαφορετικούς όρους.

Και τα δύο νέα αποκτήματα προέρχονται από τη συλλογή του Βέλγου συλλέκτη Jean-Jacques Rotthier (1932–2009). Ο Jordi Clos τα απέκτησε σε δημοπρασία στο Παρίσι το περασμένο καλοκαίρι. Πριν ενταχθούν στη μόνιμη έκθεση του μουσείου προηγήθηκαν εργασίες συντήρησης, ιδιαίτερα στην περίπτωση του ανάγλυφου της Αμάρνα.

 Το νέο θραύσμα ανάγλυφου της περιόδου της Αμάρνα, με τον Ακενατόν και τη Νεφερτίτη κάτω από τις ζωοποιές ακτίνες του Ατέν.

Το Αιγυπτιακό Μουσείο της Βαρκελώνης διαθέτει σήμερα περισσότερα από 1.350 αντικείμενα και περίπου είκοσι σαρκοφάγους και φέρετρα. Με το σύνολο της Iah-tes-najt μπορεί για πρώτη φορά να παρουσιάσει μαζί εξωτερική σαρκοφάγο και εσωτερικό φέρετρο του ίδιου ανθρώπου. Το ανάγλυφο της Αμάρνα, από την άλλη, φέρνει στη συλλογή μια εξαιρετικά σπάνια κοινή εικόνα δύο από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές της αρχαίας Αιγύπτου.

Και κάπως έτσι, η Νουτ με το πιθανό «στρινγκ» παύει να είναι απλώς η παράξενη λεπτομέρεια που τραβά το βλέμμα. Βρίσκεται μέσα σε ένα αντικείμενο φτιαγμένο για να μετατρέψει τον θάνατο σε αναγέννηση, πάνω από μια γυναίκα που συνδέθηκε με 23,5 μέτρα ξορκιών για τον Άλλο Κόσμο. Στο ίδιο μουσείο, ο Ακενατόν και η Νεφερτίτη στέκονται κάτω από τις ακτίνες ενός θεού στο όνομα του οποίου επιχειρήθηκε κάποτε να αναδιαταχθεί ολόκληρη η θρησκευτική τάξη της Αιγύπτου.

Το ένα αντικείμενο φτιάχτηκε για να εξασφαλίσει την αιωνιότητα μιας γυναίκας. Το άλλο αποτυπώνει τη στιγμή που ένας βασιλιάς προσπάθησε να αλλάξει τον κόσμο των θεών.

Και τα δύο θυμίζουν ότι στην αρχαία Αίγυπτο η εικόνα δεν ήταν ποτέ απλώς εικόνα.

Με στοιχεία από El País, Museu Egipci de Barcelona

ΠΗΓΗ lifo.gr