
Σειρά άρθρων: 28 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940 Από την προετοιμασία στο Έπος (3/10)
Του Νικόλαου Μενελάου
Τέως Προέδρου Σωματείου Ταχυδρόμων Νομού Αχαΐας
Από τα πρώτα χρόνια έως την παλινόρθωση της μοναρχίας (1883–1935)
Ο Αλέξανδρος Παπάγος γεννήθηκε στην Αθήνα στις 9 Δεκεμβρίου 1883, σε μια οικογένεια στενά συνδεδεμένη με τον στρατό και την ελληνική κοινωνική και πολιτική ζωή. Πατέρας του ήταν ο αξιωματικός του Πυροβολικού και μετέπειτα αντιστράτηγος Λεωνίδας Παπάγος, ενώ μητέρα του ήταν η Μαρία Αβέρωφ.
Το οικογενειακό περιβάλλον έμοιαζε να τον κατευθύνει προς τη στρατιωτική σταδιοδρομία, αν και ο ίδιος αρχικά ακολούθησε διαφορετικό δρόμο. Το 1901 γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Έναν χρόνο αργότερα, όμως, εγκατέλειψε τις νομικές σπουδές και στράφηκε οριστικά προς τον στρατό.
Καθώς δεν μπορούσε πλέον, λόγω ηλικίας, να εισαχθεί στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων, επέλεξε να εκπαιδευτεί στο εξωτερικό. Από το 1902 έως το 1904 φοίτησε στη Στρατιωτική Σχολή των Βρυξελλών και στη συνέχεια, από το 1904 έως το 1906, στη Σχολή Εφαρμογής Ιππικού της Υπρ στο Βέλγιο.
Επέστρεψε στην Ελλάδα το 1906 και εντάχθηκε στον Ελληνικό Στρατό ως ανθυπίλαρχος του Ιππικού. Τα επόμενα χρόνια υπηρέτησε σε διάφορες θέσεις και το 1910 τοποθετήθηκε υπασπιστής του υπουργού των Στρατιωτικών.
Το 1911 παντρεύτηκε τη Μαρία Βάσσου-Καλλίνσκη, με την οποία απέκτησε δύο παιδιά, την Ειρήνη και τον Λεωνίδα.
Στους Βαλκανικούς Πολέμους
Η πρώτη μεγάλη πολεμική εμπειρία του ήρθε στους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912–1913.
Υπηρέτησε ως αξιωματικός του Ιππικού και διαγγελέας στο επιτελείο του Αρχιστρατήγου, διαδόχου Κωνσταντίνου. Έζησε έτσι από κοντά τις επιχειρήσεις μιας περιόδου κατά την οποία η Ελλάδα σχεδόν διπλασίασε την έκταση και τον πληθυσμό της.
Μετά το τέλος των Βαλκανικών Πολέμων παρακολούθησε μαθήματα στο Σχολείο Ανωτέρων Σπουδών της Γαλλικής Στρατιωτικής Αποστολής και στη συνέχεια υπηρέτησε στο 1ο Σύνταγμα Ιππικού στη Θεσσαλονίκη και ως επιτελάρχης της Ταξιαρχίας Ιππικού στην Αθήνα.
Όμως η Ελλάδα έμπαινε ήδη σε μια από τις βαθύτερες πολιτικές κρίσεις της νεότερης ιστορίας της.
Ο Εθνικός Διχασμός και η εξορία
Στη σύγκρουση μεταξύ του πρωθυπουργού Ελευθερίου Βενιζέλου και του βασιλιά Κωνσταντίνου Α΄, ο Παπάγος δεν έκρυψε τα φιλοβασιλικά του αισθήματα.
Όταν, το 1917, ο Βενιζέλος επέστρεψε στην Αθήνα και η Ελλάδα εισήλθε επισήμως στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο στο πλευρό της Αντάντ, ο Παπάγος απομακρύνθηκε από το στράτευμα και εξορίστηκε διαδοχικά στην Ίο, τη Σαντορίνη, τη Μήλο και την Κρήτη.
Η περίοδος αυτή δεν υπήρξε μια απλή διακοπή της στρατιωτικής του σταδιοδρομίας. Ο Εθνικός Διχασμός σημάδεψε μια ολόκληρη γενιά αξιωματικών και δημιούργησε βαθιές πολιτικές και προσωπικές αντιπαλότητες μέσα στις Ένοπλες Δυνάμεις, οι οποίες θα επανεμφανίζονταν πολλές φορές κατά τις επόμενες δεκαετίες.
Ο Παπάγος παρέμεινε εκτός ενεργού υπηρεσίας μέχρι την πολιτική ανατροπή του 1920.
Η επιστροφή και η Μικρασιατική Εκστρατεία
Μετά την ήττα των Φιλελευθέρων στις εκλογές της 1ης Νοεμβρίου 1920, οι αντιβενιζελικοί επέστρεψαν στην εξουσία και ο Παπάγος επανήλθε στις τάξεις του στρατεύματος.
Η Ελλάδα βρισκόταν ήδη στη Μικρά Ασία.
Ο Παπάγος στάλθηκε στο μικρασιατικό μέτωπο, όπου υπηρέτησε ως επιτελάρχης Ταξιαρχίας Ιππικού και αργότερα Μεραρχίας Ιππικού. Συμμετείχε έτσι σε έναν ακόμη μεγάλο ελληνικό πόλεμο, ο οποίος όμως, σε αντίθεση με τους Βαλκανικούς Πολέμους, θα κατέληγε στη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922.
Η στρατιωτική και πολιτική ανατροπή που ακολούθησε επηρέασε άμεσα και τη δική του σταδιοδρομία.
Μετά το αποτυχημένο κίνημα των στρατηγών Λεοναρδόπουλου και Γαργαλίδη τον Οκτώβριο του 1923, ο Παπάγος, όπως και άλλοι βασιλόφρονες αξιωματικοί, αποστρατεύθηκε.
Για δεύτερη φορά μέσα σε λίγα χρόνια βρισκόταν εκτός στρατεύματος για λόγους άμεσα συνδεδεμένους με τον πολιτικό διχασμό της χώρας.
Η επιστροφή στον στρατό
Η απομάκρυνση δεν έμελλε να είναι οριστική.
Το 1926, επί Οικουμενικής Κυβέρνησης, ανακλήθηκε στην ενεργό υπηρεσία με τον βαθμό του συνταγματάρχη.
Από εκεί και πέρα η άνοδός του στην ανώτατη στρατιωτική ιεραρχία υπήρξε σταθερή.
Διετέλεσε διοικητής της Ταξιαρχίας Ιππικού Λάρισας, υπαρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού, επιθεωρητής Ιππικού και στη συνέχεια διοικητής μεγάλων σχηματισμών του Ελληνικού Στρατού.
Μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1930 είχε πλέον εξελιχθεί σε έναν από τους σημαντικότερους ανώτατους αξιωματικούς της χώρας.
Όμως ο Παπάγος δεν περιοριζόταν αποκλειστικά στα στρατιωτικά του καθήκοντα.
Το 1935 — ο στρατιωτικός παρεμβαίνει στην πολιτική
Το 1935 υπήρξε καθοριστικό τόσο για την Ελλάδα όσο και για τον ίδιο.
Μετά το αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα της 1ης Μαρτίου 1935, το πολιτικό κλίμα έγινε ακόμη πιο πολωμένο. Το ζήτημα της επιστροφής του εξόριστου βασιλιά Γεωργίου Β΄ βρέθηκε πλέον στο κέντρο των πολιτικών εξελίξεων.
Ο Παπάγος ήταν γνωστός για τα φιλοβασιλικά του αισθήματα και αυτή τη φορά δεν περιορίστηκε στην έκφραση των απόψεών του.
Στις 10 Οκτωβρίου 1935, ο υποστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος, ο υποναύαρχος Δημήτριος Οικονόμου και ο υποπτέραρχος Γεώργιος Ρέππας, οι αρχηγοί ουσιαστικά των τριών Κλάδων των Ενόπλων Δυνάμεων, παρενέβησαν άμεσα στις πολιτικές εξελίξεις.
Σταμάτησαν το αυτοκίνητο του πρωθυπουργού Παναγή Τσαλδάρη, ο οποίος κατευθυνόταν από την Κηφισιά προς την Αθήνα, και του ζήτησαν να επιστρέψει στην οικία του. Απαίτησαν ουσιαστικά την άμεση επίλυση του πολιτειακού ζητήματος προς την κατεύθυνση της επαναφοράς της μοναρχίας.
Η κυβέρνηση Τσαλδάρη ανατράπηκε.
Ο Γεώργιος Κονδύλης ανέλαβε την εξουσία, κήρυξε στρατιωτικό νόμο και δρομολόγησε την παλινόρθωση της μοναρχίας. Ακολούθησε το δημοψήφισμα της 3ης Νοεμβρίου 1935, μέσα σε συνθήκες που έχουν έκτοτε αποτελέσει αντικείμενο έντονης ιστορικής κριτικής, και ο Γεώργιος Β΄ επέστρεψε στην Ελλάδα στις 25 Νοεμβρίου.
Ο Παπάγος ήταν παρών κατά την άφιξή του.
Η 10η Οκτωβρίου αποτελεί ένα σημείο της ζωής του που δεν μπορεί να παραλειφθεί ή να υποβαθμιστεί. Πολύ πριν ο Αλέξανδρος Παπάγος γίνει ο Αρχιστράτηγος του 1940 και πολύ πριν εισέλθει επισήμως στην πολιτική το 1951, είχε ήδη συμμετάσχει ενεργά σε μια αποφασιστική στρατιωτική επέμβαση στην πολιτική ζωή της χώρας.
Ο στρατιωτικός Παπάγος είχε ήδη συναντήσει τον πολιτικό Παπάγο.
Από την αρχηγία του ΓΕΣ στην 28η Οκτωβρίου
1935–1940
Μετά την παλινόρθωση της μοναρχίας, η στρατιωτική σταδιοδρομία του Αλέξανδρου Παπάγου εισήλθε σε μια νέα περίοδο.
Τον Δεκέμβριο του 1935 τοποθετήθηκε υπουργός Στρατιωτικών στην κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Δεμερτζή. Παρέμεινε στη θέση αυτή και μετά τον θάνατο του Δεμερτζή, στην κυβέρνηση που σχημάτισε ο Ιωάννης Μεταξάς τον Απρίλιο του 1936.
Λίγους μήνες αργότερα, την 1η Αυγούστου 1936, ο Μεταξάς τον τοποθέτησε Αρχηγό του Γενικού Επιτελείου Στρατού.
Τρεις ημέρες αργότερα, στις 4 Αυγούστου, ο Μεταξάς ανέστειλε βασικά άρθρα του Συντάγματος και εγκαθίδρυσε το αυταρχικό καθεστώς που έμεινε γνωστό ως Καθεστώς της 4ης Αυγούστου.
Ο Παπάγος παρέμεινε στην κορυφή της στρατιωτικής ηγεσίας.
Από τη θέση αυτή θα αναλάμβανε, μαζί με την πολιτική ηγεσία, ένα έργο που λίγα χρόνια αργότερα θα αποδεικνυόταν καθοριστικό: την προετοιμασία του Ελληνικού Στρατού για έναν πόλεμο που γινόταν ολοένα πιθανότερος.
Η προετοιμασία για έναν πόλεμο που πλησίαζε
Η πολεμική προπαρασκευή της Ελλάδας δεν άρχισε το 1936 ούτε υπήρξε έργο ενός μόνο ανθρώπου ή μιας μόνο κυβέρνησης. Είχε ξεκινήσει ήδη από προηγούμενες κυβερνήσεις και περιλάμβανε εξοπλιστικά προγράμματα, αναδιοργάνωση μονάδων, εκπαίδευση, σχέδια επιστράτευσης και αμυντικά έργα.
Κατά την περίοδο Μεταξά–Παπάγου, όμως, η προσπάθεια εντάθηκε.
Στα βόρεια σύνορα κατασκευαζόταν το μεγάλο συγκρότημα οχυρώσεων που θα έμενε γνωστό ως Γραμμή Μεταξά, ενώ το Γενικό Επιτελείο επεξεργαζόταν συνεχώς τα σχέδια επιστράτευσης και επιχειρήσεων.
Η στρατηγική κατάσταση άλλαξε δραματικά τον Απρίλιο του 1939, όταν η φασιστική Ιταλία κατέλαβε την Αλβανία.
Για πρώτη φορά η Ελλάδα είχε πλέον τις ιταλικές ένοπλες δυνάμεις ακριβώς στα βορειοδυτικά σύνορά της.
Το Γενικό Επιτελείο αναγκάστηκε να προσαρμόσει τον σχεδιασμό του σε ένα ενδεχόμενο εξαιρετικά δύσκολο: η Ελλάδα μπορούσε να δεχθεί επίθεση από την Ιταλία μέσω της Αλβανίας, ενώ παράλληλα εξακολουθούσε να υφίσταται η πιθανότητα βουλγαρικής επίθεσης από τον βορρά.
Έτσι διαμορφώθηκε το σχέδιο επιχειρήσεων ΙΒ, από τα αρχικά των δύο πιθανών αντιπάλων, Ιταλίας και Βουλγαρίας, και στη συνέχεια οι παραλλαγές του, ΙΒα και ΙΒβ.
Ο ελληνικός σχεδιασμός έπρεπε πλέον να αντιμετωπίσει ακόμη και το ενδεχόμενο ενός διμέτωπου πολέμου.
Ο Παπάγος και οι Σύμμαχοι
Η έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τον Σεπτέμβριο του 1939, έκανε την κατάσταση ακόμη πιο επικίνδυνη.
Ο Παπάγος άρχισε συνεχείς επαφές με τους στρατιωτικούς ακολούθους της Βρετανίας και της Γαλλίας στην Αθήνα.
Στις συζητήσεις αυτές δεν περιορίστηκε σε γενικές εκτιμήσεις. Έθεσε συγκεκριμένα προβλήματα που θα αντιμετώπιζε η Ελλάδα σε περίπτωση πολέμου: την παράδοση του πολεμικού υλικού που είχε ήδη παραγγελθεί στο εξωτερικό, την προστασία των θαλάσσιων και χερσαίων συγκοινωνιών, την ασφαλή πραγματοποίηση της επιστράτευσης, τον πολεμικό ανεφοδιασμό και, κυρίως, την αντιμετώπιση μιας πιθανής ιταλικής επίθεσης από την Αλβανία.
Παράλληλα προειδοποιούσε ότι η Ελλάδα δύσκολα θα μπορούσε να αντιμετωπίσει αποτελεσματικά ταυτόχρονη επίθεση της Ιταλίας και της Βουλγαρίας.
Ο Παπάγος υποστήριζε ότι η συμμαχική βοήθεια θα ήταν πολύ αποτελεσματικότερη πριν από την εκδήλωση της επίθεσης και όχι όταν ο πόλεμος θα είχε ήδη αρχίσει. Ζητούσε επιτάχυνση της παράδοσης οπλισμού και πυρομαχικών και θεωρούσε απαραίτητη τη συνδρομή του βρετανικού και του γαλλικού στόλου και της αεροπορίας για την προστασία της ελληνικής επιστράτευσης και των γραμμών ανεφοδιασμού.
Τον Φεβρουάριο του 1940, σε αναφορά του για την πιθανή επέκταση του πολέμου στα Βαλκάνια, υποστήριζε ότι η αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση μιας εισβολής θα απαιτούσε τη συγκέντρωση όσο το δυνατόν μεγαλύτερου μέρους των βαλκανικών στρατιωτικών δυνάμεων. Αναγνώριζε όμως τα μεγάλα προβλήματα ενός τέτοιου σχεδίου: ανεπαρκείς συγκοινωνίες, διαφορετικά συμφέροντα των βαλκανικών κρατών και, κυρίως, την αβέβαιη στάση της Βουλγαρίας.
Ο πόλεμος πλησίαζε και το Γενικό Επιτελείο δεν μπορούσε πλέον να βασίζεται σε υποθέσεις.
Το σχέδιο επιστράτευσης
Ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία της ελληνικής προετοιμασίας ήταν το σχέδιο επιστράτευσης.
Το σχέδιο που τελικά εφαρμόστηκε στις 28 Οκτωβρίου είχε συνταχθεί από τον Σεπτέμβριο του 1939 και συνοδευόταν από επιμέρους σχέδια μεταφορών, επιτάξεων και διασποράς.
Σκοπός ήταν, όταν ερχόταν η στιγμή, ο Ελληνικός Στρατός να μπορέσει να περάσει γρήγορα από την ειρηνική στην πολεμική σύνθεση και εκατοντάδες χιλιάδες έφεδροι να μετακινηθούν προς τις περιοχές των επιχειρήσεων.
Το καλοκαίρι του 1940 οι ιταλικές προκλήσεις πολλαπλασιάστηκαν.
Και στις 15 Αυγούστου 1940, ανήμερα της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου, το καταδρομικό «Έλλη» τορπιλίστηκε στο λιμάνι της Τήνου.
Η ελληνική κυβέρνηση γνώριζε ότι πίσω από την επίθεση βρισκόταν η Ιταλία, αλλά απέφυγε τότε την άμεση δημόσια απόδοση της ευθύνης.
Στρατιωτικά, όμως, η αντίδραση ήταν διαφορετική.
Άρχισε μια μυστική μερική επιστράτευση.
Έφεδροι αξιωματικοί καλούνταν ατομικά, επισήμως για μετεκπαίδευση, ενώ προσκλήθηκαν και οπλίτες. Η VIII Μεραρχία στην Ήπειρο, η IX Μεραρχία, η IV Ταξιαρχία στη Δυτική Μακεδονία και το Απόσπασμα Πίνδου συμπληρώθηκαν σχεδόν στην πολεμική τους σύνθεση.
Χωρίς γενική επιστράτευση και χωρίς τις εικόνες μαζικής κινητοποίησης που θα μπορούσαν να προειδοποιήσουν τον αντίπαλο, κρίσιμες μονάδες που βρίσκονταν απέναντι από την Αλβανία ενισχύονταν ήδη.
Η Ελλάδα δεν περίμενε πλέον απλώς έναν πιθανό πόλεμο.
Προετοιμαζόταν για αυτόν.
Οι τελευταίες ημέρες της ειρήνης
Καθώς πλησίαζε το φθινόπωρο του 1940, οι πληροφορίες για τις ιταλικές προθέσεις γίνονταν ολοένα πιο ανησυχητικές.
Ο Παπάγος θεωρούσε ότι έπρεπε να ληφθούν ακόμη ευρύτερα μέτρα. Σύμφωνα με μεταγενέστερες μαρτυρίες, εισηγήθηκε ακόμη και γενική επιστράτευση πριν από την ιταλική επίθεση. Ο Μεταξάς προτίμησε να συνεχιστεί η σταδιακή και όσο το δυνατόν λιγότερο εμφανής ενίσχυση των κρίσιμων μονάδων, ώστε να μην προσφερθεί στην Ιταλία πρόσχημα ή σαφής εικόνα της ελληνικής κινητοποίησης.
Όταν έφθασε τελικά η νύχτα της 27ης προς την 28η Οκτωβρίου 1940, ο Ελληνικός Στρατός δεν βρισκόταν στην κατάσταση στην οποία θα βρισκόταν αν η επίθεση είχε εκδηλωθεί αιφνιδιαστικά έναν χρόνο νωρίτερα.
Τα σχέδια υπήρχαν.
Οι κρίσιμες μονάδες είχαν ενισχυθεί.
Ο μηχανισμός επιστράτευσης ήταν έτοιμος.
Και το πρωί της 28ης Οκτωβρίου χρειάστηκε μία σύντομη διαταγή του Γενικού Επιτελείου για να τεθεί ολόκληρος ο μηχανισμός σε λειτουργία.
Μέσα στις επόμενες δεκαπέντε ημέρες, περίπου 300.000 άνδρες και 125.000 κτήνη επιστρατεύθηκαν και προωθήθηκαν προς τις παραμεθόριες περιοχές της Αλβανίας και της Βουλγαρίας.
Η πολεμική προπαρασκευή των προηγούμενων ετών δοκιμαζόταν πλέον στην πράξη.
Για τον Αλέξανδρο Παπάγο, όμως, η 28η Οκτωβρίου σήμαινε και κάτι ακόμη.
Ο μέχρι τότε Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού αναλάμβανε πλέον ως Αρχιστράτηγος του Ελληνικού Στρατού.
Η περίοδος της προετοιμασίας είχε τελειώσει.
Ο πόλεμος είχε αρχίσει.
Ο Αρχιστράτηγος του 1940
Από την ιταλική εισβολή στην ελληνική αντεπίθεση
Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, όταν ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι παρέδιδε στον Ιωάννη Μεταξά το ιταλικό τελεσίγραφο, στα ελληνοαλβανικά σύνορα οι ιταλικές δυνάμεις βρίσκονταν ήδη έτοιμες να κινηθούν.
Λίγες ώρες αργότερα ο πόλεμος είχε αρχίσει.
Ο Αλέξανδρος Παπάγος, μέχρι εκείνη τη στιγμή Αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού, ανέλαβε ως Αρχιστράτηγος του Ελληνικού Στρατού και εγκατέστησε το Γενικό Στρατηγείο στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία» στην Αθήνα.
Το σχέδιο επιστράτευσης τέθηκε αμέσως σε εφαρμογή, ενώ οι ελληνικές δυνάμεις που βρίσκονταν ήδη στην Ήπειρο, στην Πίνδο και στη Δυτική Μακεδονία έπρεπε να συγκρατήσουν την ιταλική επίθεση μέχρι να ολοκληρωθεί η συγκέντρωση του κύριου όγκου του στρατού.
Οι πρώτες ημέρες ήταν κρίσιμες.
Στην Ήπειρο η VIII Μεραρχία, υπό τον υποστράτηγο Χαράλαμπο Κατσιμήτρο, αντιμετώπισε την ιταλική επίθεση στην περιοχή Ελαίας–Καλαμά. Στην Πίνδο, το Απόσπασμα Πίνδου υπό τον συνταγματάρχη Κωνσταντίνο Δαβάκη βρέθηκε απέναντι στην επίθεση της επίλεκτης ιταλικής Μεραρχίας Αλπινιστών «Τζούλια».
Η αρχική ιταλική προέλαση στην Πίνδο δημιούργησε σοβαρό κίνδυνο διάσπασης του ελληνικού μετώπου. Η «Τζούλια» προχώρησε βαθιά προς το ελληνικό έδαφος, αλλά η γρήγορη μεταφορά ελληνικών ενισχύσεων και η αντίσταση των μονάδων που βρίσκονταν ήδη στην περιοχή άλλαξαν σταδιακά την κατάσταση.
Στην Ήπειρο, αντίστοιχα, η ιταλική προσπάθεια να διασπάσει την ελληνική άμυνα απέτυχε.
Η πρώτη και σημαντικότερη αποστολή είχε επιτευχθεί.
Ο Ελληνικός Στρατός είχε κερδίσει τον χρόνο που χρειαζόταν.
Από την άμυνα στην επίθεση
![]() |
| Λεζάντα: Ο Ιωάννης Πιτσίκας, ο Παναγιώτης Δεμέστιχας και ο Αλέξανδρος Παπάγος στο Αλβανικό Μέτωπο, 1940. Φωτογραφία: Δημήτρης Χαρισιάδης. Πηγή: Φωτογραφικά Αρχεία Μουσείου Μπενάκη. |
Μέχρι τα μέσα Νοεμβρίου η ελληνική στρατηγική συγκέντρωση είχε ουσιαστικά ολοκληρωθεί.
Στις 13 Νοεμβρίου 1940 οι απαιτούμενες δυνάμεις είχαν συγκεντρωθεί και το Γενικό Στρατηγείο μπορούσε πλέον να περάσει από την άμυνα στην αντεπίθεση.
Στις 14 Νοεμβρίου άρχισε η μεγάλη ελληνική επιθετική ενέργεια στη Δυτική Μακεδονία.
Μπροστά στις ελληνικές δυνάμεις υψωνόταν το ισχυρά οργανωμένο ορεινό συγκρότημα Μόροβας–Ιβάν, το οποίο προστάτευε το υψίπεδο και την πόλη της Κορυτσάς.
Οι Ιταλοί είχαν οργανώσει αμυντικά την περιοχή ήδη από το 1939. Το δύσβατο έδαφος, οι οχυρωμένες θέσεις, το πυροβολικό και η παρουσία αρμάτων έκαναν την ελληνική επιχείρηση ιδιαίτερα δύσκολη.
Η επίθεση άρχισε στις 06:30 της 14ης Νοεμβρίου, χωρίς προπαρασκευή πυροβολικού, ώστε να επιτευχθεί αιφνιδιασμός.
Οι μάχες κράτησαν ημέρες.
Καθώς η αντίσταση συνεχιζόταν και οι Ιταλοί ενισχύονταν, ο Παπάγος αναδιοργάνωσε τη διοίκηση των ελληνικών δυνάμεων και διέθεσε πρόσθετους σχηματισμούς στην επιχείρηση.
Τελικά, τη νύχτα της 21ης προς την 22α Νοεμβρίου, οι ιταλικές δυνάμεις εγκατέλειψαν τις θέσεις τους.
Το απόγευμα της 22ας Νοεμβρίου 1940, ελληνικά τμήματα εισήλθαν στην Κορυτσά.
Ήταν η πρώτη μεγάλη ελληνική επιθετική επιτυχία του πολέμου και είχε τεράστια ψυχολογική σημασία σε μια Ευρώπη στην οποία, μέχρι τότε, οι δυνάμεις του Άξονα είχαν καταγράψει μια σειρά εντυπωσιακών νικών.
Η κατάληψη της Κορυτσάς δεν ήταν όμως το τέλος της ελληνικής προέλασης.
Μέσα στην Αλβανία
Οι ελληνικές δυνάμεις συνέχισαν να προωθούνται στο αλβανικό έδαφος.
Ακολούθησαν το Πόγραδετς, το Αργυρόκαστρο, το Δέλβινο, οι Άγιοι Σαράντα και η Χειμάρρα.
Μέσα σε λίγες εβδομάδες η εικόνα του πολέμου είχε αντιστραφεί.
Η Ιταλία είχε ξεκινήσει την εκστρατεία με σκοπό την κατάληψη της Ελλάδας. Τώρα οι ελληνικές δυνάμεις βρίσκονταν δεκάδες χιλιόμετρα μέσα στην Αλβανία.
Όμως η προέλαση είχε όρια.
Το ελληνικό Γενικό Στρατηγείο δεν επιχείρησε μια βαθιά προέλαση προς τον άξονα Κορυτσά–Πόγραδετς–Ελμπασάν.
Η επιλογή αυτή συζητήθηκε αργότερα και αποτέλεσε αντικείμενο στρατιωτικής κριτικής. Η Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού (ΔΙΣ) του Γενικού Επιτελείου Στρατού επισημαίνει, ωστόσο, ότι η έλλειψη μηχανοκίνητων μέσων, η περιορισμένη αντιαρματική ισχύς, η κατάσταση των δρόμων και οι δυσκολίες ανεφοδιασμού μέσα στον χειμώνα καθιστούσαν μια βαθιά διείσδυση εξαιρετικά επικίνδυνη.
Το ελληνικό σχέδιο απέβλεπε περισσότερο στην εξασφάλιση του υψιπέδου της Κορυτσάς, στη βελτίωση της αμυντικής θέσης του στρατού και στη διατήρηση της πίεσης επί των ιταλικών δυνάμεων.
Ήδη άλλωστε εμφανιζόταν ένας αντίπαλος που κανένα επιτελικό σχέδιο δεν μπορούσε να αγνοήσει:
ο χειμώνας.
Τα βουνά της Αλβανίας, οι χιονοπτώσεις, το ψύχος, οι κακοί δρόμοι και η ανάγκη μεταφοράς τεράστιων ποσοτήτων εφοδίων με υποζύγια περιόριζαν όλο και περισσότερο τις δυνατότητες των επιχειρήσεων.
Στις αρχές Ιανουαρίου του 1941 η μεγάλη ελληνική προέλαση είχε ουσιαστικά επιβραδυνθεί.
Το μέτωπο σταθεροποιήθηκε.
Ο Παπάγος γίνεται διεθνές πρόσωπο
Οι ελληνικές επιτυχίες προκάλεσαν μεγάλη εντύπωση στο εξωτερικό.
Ήδη στις 11 Νοεμβρίου 1940, το αμερικανικό περιοδικό TIME παρουσίαζε στους αναγνώστες του τον Έλληνα Αρχιστράτηγο και μετέφερε δήλωσή του ότι οι Έλληνες θα έγραφαν νέες ένδοξες σελίδες στην ιστορία τους.
Μετά την πτώση της Κορυτσάς, η εικόνα άλλαξε ακόμη περισσότερο.
Στις 23 Νοεμβρίου 1940, η βρετανική Daily Sketch κυκλοφόρησε με τον Παπάγο στην πρώτη της σελίδα, χαρακτηρίζοντάς τον «TRIUMPHANT LEADER».
![]() |
| Ο Αλέξανδρος Παπάγος στο πρωτοσέλιδο της βρετανικής Daily Sketch, 23 Νοεμβρίου 1940, με τη λεζάντα «TRIUMPHANT LEADER». |
Και στις 16 Δεκεμβρίου 1940, το TIME αφιέρωσε το εξώφυλλό του στον Αλέξανδρο Παπάγο.
![]() |
| Ο Αρχιστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος στο εξώφυλλο του αμερικανικού περιοδικού TIME, 16 Δεκεμβρίου 1940. |
Δεν επρόκειτο απλώς για προσωπική προβολή ενός στρατιωτικού διοικητή.
Για τον διεθνή Τύπο της εποχής, ο Παπάγος είχε γίνει ένα από τα αναγνωρίσιμα πρόσωπα μιας πολεμικής αναμέτρησης που είχε διαψεύσει τις αρχικές προσδοκίες της Ιταλίας.
Η Εαρινή Επίθεση
Ο Μουσολίνι, όμως, δεν είχε εγκαταλείψει την προσπάθεια.
Τον Μάρτιο του 1941 έφθασε ο ίδιος στην Αλβανία για να παρακολουθήσει μια μεγάλη ιταλική επιθετική επιχείρηση, η οποία είχε προετοιμαστεί με σκοπό να διασπάσει το ελληνικό μέτωπο.
Η Εαρινή Επίθεση άρχισε στις 9 Μαρτίου 1941.
Ισχυρές δυνάμεις πεζικού, πυροβολικού και αεροπορίας έπεσαν πάνω στις ελληνικές θέσεις.
Στο επίκεντρο των επιχειρήσεων βρέθηκε το ύψωμα 731, το οποίο έγινε ένα από τα σύμβολα του ελληνοϊταλικού πολέμου.
Οι ιταλικές επιθέσεις επαναλήφθηκαν επί ημέρες.
Δεν πέτυχαν όμως τη διάσπαση του ελληνικού μετώπου.
Μέχρι τα τέλη Μαρτίου η επιχείρηση είχε ουσιαστικά αποτύχει και ο Μουσολίνι επέστρεψε στην Ιταλία χωρίς την επιτυχία που είχε επιδιώξει.
Στρατιωτικά, ο Ελληνικός Στρατός είχε αντέξει.
Στρατηγικά, όμως, η κατάσταση είχε ήδη αλλάξει δραματικά.
Ενώ οι Έλληνες πολεμούσαν ακόμη στα βουνά της Αλβανίας, η Γερμανία είχε αρχίσει να μετακινεί μεγάλες δυνάμεις προς τα Βαλκάνια.
Ο Αλέξανδρος Παπάγος βρισκόταν πλέον μπροστά σε ένα πρόβλημα πολύ μεγαλύτερο από εκείνο της 28ης Οκτωβρίου.
Ο κύριος όγκος του Ελληνικού Στρατού βρισκόταν εκατοντάδες χιλιόμετρα δυτικά, αντιμέτωπος με τους Ιταλούς.
Στην Ελλάδα αποβιβάζονταν βρετανικές και κοινοπολιτειακές δυνάμεις.
Η άμυνα της Μακεδονίας έπρεπε να οργανωθεί.
Η στάση της Γιουγκοσλαβίας μπορούσε να αλλάξει ολόκληρο τον στρατηγικό σχεδιασμό.
Και στα βόρεια σύνορα συγκεντρωνόταν η Βέρμαχτ.
Ο πόλεμος που είχε αρχίσει ως ελληνοϊταλική σύγκρουση επρόκειτο να μετατραπεί σε κάτι εντελώς διαφορετικό.
Η γερμανική εισβολή
Από τη Γραμμή Μεταξά στην κατάρρευση του μετώπου
Την άνοιξη του 1941 ο Αλέξανδρος Παπάγος βρισκόταν μπροστά σε ένα στρατηγικό πρόβλημα πολύ διαφορετικό από εκείνο που είχε αντιμετωπίσει τον Οκτώβριο του 1940.
Ο Ελληνικός Στρατός είχε αποκρούσει την ιταλική εισβολή και είχε προελάσει βαθιά μέσα στην Αλβανία. Όμως ακριβώς αυτή η επιτυχία είχε δημιουργήσει μια νέα πραγματικότητα: ο κύριος όγκος των καλύτερων ελληνικών δυνάμεων βρισκόταν καθηλωμένος στο αλβανικό μέτωπο, εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά από την περιοχή στην οποία αναμενόταν πλέον η γερμανική επίθεση.
Το ερώτημα δεν ήταν πια αν η Ελλάδα θα πολεμούσε τη Γερμανία.
Ήταν πού και με ποιες δυνάμεις θα επιχειρούσε να την αναχαιτίσει.
Το δίλημμα της αμυντικής γραμμής
Στις συσκέψεις της ελληνικής και της βρετανικής στρατιωτικής ηγεσίας εξετάστηκε η εγκατάλειψη της Ανατολικής Μακεδονίας και η συγκέντρωση των διαθέσιμων δυνάμεων σε μια μικρότερη και περισσότερο υπερασπίσιμη γραμμή.
Στις 22 Φεβρουαρίου 1941, σε συνομιλία του Παπάγου με τον Βρετανό στρατηγό Άρτσιμπαλντ Ουέιβελ, ο τελευταίος τον ρώτησε τι θα απέμενε στη Μακεδονία και στη Θράκη σε περίπτωση σύμπτυξης των ελληνικών δυνάμεων.
Η απάντηση του Παπάγου ήταν χαρακτηριστική:
«Τα οχυρά και η στοιχειώδης προκάλυψη».
Οι διαπραγματεύσεις κατέληξαν στις 4 Μαρτίου 1941 σε συμβιβαστική λύση.
Ο κύριος όγκος των διαθέσιμων ελληνικών δυνάμεων μαζί με το Βρετανικό Εκστρατευτικό Σώμα θα οργανωνόταν στην τοποθεσία Καϊμακτσαλάν–Βέρμιο–Αλιάκμονας, ενώ στην Ανατολική Μακεδονία θα παρέμεναν περιορισμένες ελληνικές δυνάμεις για να υπερασπιστούν την οχυρωμένη τοποθεσία Μπέλες–Νέστος, τη γνωστή Γραμμή Μεταξά.
Το σχέδιο όμως περιείχε μία κρίσιμη προϋπόθεση:
η Γιουγκοσλαβία έπρεπε να αντέξει.
Εάν ο γιουγκοσλαβικός στρατός συγκρατούσε τους Γερμανούς, η βόρεια πλευρά της ελληνικής διάταξης μπορούσε να προστατευθεί.
Εάν κατέρρεε, οι γερμανικές μηχανοκίνητες δυνάμεις θα μπορούσαν να κινηθούν μέσω γιουγκοσλαβικού εδάφους, να παρακάμψουν τη Γραμμή Μεταξά και να εμφανιστούν στα πλευρά και στα νώτα ολόκληρης της ελληνικής αμυντικής διάταξης.
Αυτό ακριβώς συνέβη.
6 Απριλίου 1941
Στις 05:15 της 6ης Απριλίου 1941, οι γερμανικές δυνάμεις επιτέθηκαν ταυτόχρονα εναντίον της Ελλάδας και της Γιουγκοσλαβίας.
Στα ελληνοβουλγαρικά σύνορα άρχισε η Μάχη των Οχυρών.
Οι υπερασπιστές της Γραμμής Μεταξά αντιμετώπισαν μονάδες του γερμανικού στρατού με τεράστια υπεροχή σε αεροπορία, πυροβολικό, τεθωρακισμένα και μέσα κινήσεως.
Τα οχυρά αντιστάθηκαν.
Το Ρούπελ, το Ιστίμπεη, το Περιθώρι, το Λίσσε και οι υπόλοιπες θέσεις έγιναν πεδία σκληρών μαχών. Σε αρκετές περιπτώσεις οι Γερμανοί δεν κατάφεραν να καταλάβουν τα οχυρά με κατά μέτωπο επίθεση.
Όμως η τύχη της Ανατολικής Μακεδονίας δεν κρίθηκε τελικά πάνω στα οχυρά.
Κρίθηκε δυτικότερα.
Η γιουγκοσλαβική αντίσταση κατέρρευσε πολύ ταχύτερα από όσο προέβλεπαν οι ελληνικοί και βρετανικοί σχεδιασμοί. Η γερμανική 2η Τεθωρακισμένη Μεραρχία κινήθηκε μέσω γιουγκοσλαβικού εδάφους, πέρασε δυτικά της λίμνης Δοϊράνης και κατευθύνθηκε προς τη Θεσσαλονίκη.
Η Γραμμή Μεταξά υπερκεράστηκε.
Το πρωί της 9ης Απριλίου οι γερμανικές δυνάμεις εισήλθαν στη Θεσσαλονίκη.
Το Τμήμα Στρατιάς Ανατολικής Μακεδονίας, αποκομμένο πλέον από την υπόλοιπη Ελλάδα, έλαβε από το Γενικό Στρατηγείο διαταγή να διακόψει τις επιχειρήσεις. Ο διοικητής του, αντιστράτηγος Κωνσταντίνος Μπακόπουλος, προχώρησε στην παράδοση των δυνάμεών του.
Τα οχυρά που εξακολουθούσαν να αντιστέκονται δεν είχαν καταληφθεί όλα.
Είχαν παρακαμφθεί.
Ο κίνδυνος για τη Στρατιά της Αλβανίας
Η γερμανική προέλαση δημιούργησε αμέσως έναν ακόμη μεγαλύτερο κίνδυνο.
Στην Αλβανία εξακολουθούσε να βρίσκεται ο κύριος όγκος του Ελληνικού Στρατού.
Οι μονάδες αυτές είχαν πολεμήσει αδιάκοπα επί περισσότερο από πέντε μήνες. Είχαν υποστεί βαριές απώλειες, βρίσκονταν καταπονημένες από τον χειμώνα και εξακολουθούσαν να έχουν απέναντί τους τον ιταλικό στρατό.
Τώρα, όμως, γερμανικές δυνάμεις προέλαυναν προς τη Δυτική Μακεδονία και απειλούσαν να βρεθούν στα μετόπισθέν τους.
Η ελληνική διοίκηση έπρεπε να αποσύρει από την Αλβανία έναν ολόκληρο στρατό ενώ αυτός βρισκόταν ακόμη σε επαφή με τον αντίπαλο.
Η απόφαση για γενική σύμπτυξη των δυνάμεων του αλβανικού μετώπου ελήφθη τελικά στις 12 Απριλίου.
Ήταν όμως πλέον εξαιρετικά δύσκολο να εκτελεστεί συντεταγμένα.
Οι δρόμοι ήταν ελάχιστοι και κακοί. Τα μέσα μεταφοράς ανεπαρκή. Χιλιάδες τραυματίες και ασθενείς έπρεπε να μετακινηθούν. Μονάδες που πολεμούσαν επί μήνες έπρεπε να απαγκιστρωθούν από τους Ιταλούς και ταυτόχρονα να κινηθούν προς νότο πριν οι γερμανικές δυνάμεις αποκόψουν τις οδούς υποχώρησης.
Η καθυστέρηση της σύμπτυξης αποτέλεσε αργότερα ένα από τα σοβαρότερα σημεία κριτικής προς το Γενικό Στρατηγείο και προσωπικά προς τον Παπάγο.
Η στρατιωτική ιστοριογραφία έχει επισημάνει τις βαριές συνέπειες που είχε η παραμονή του μεγαλύτερου μέρους του στρατού τόσο βαθιά στην Αλβανία μέχρι τις τελευταίες ημέρες.
Η απόφαση, όμως, πρέπει να εξετάζεται μέσα στις συνθήκες στις οποίες ελήφθη: η Ελλάδα εξακολουθούσε να πολεμά την Ιταλία, η εξέλιξη στη Γιουγκοσλαβία υπήρξε πολύ ταχύτερη από τις αρχικές προβλέψεις και η αποχώρηση ενός στρατού που βρισκόταν σε συνεχή επαφή με τον εχθρό δεν μπορούσε να πραγματοποιηθεί ακαριαία.
Το αποτέλεσμα ήταν ότι η υποχώρηση εξελίχθηκε γρήγορα σε κρίση.
Η αποσύνθεση
Καθώς οι ημέρες περνούσαν, η κατάσταση των ελληνικών μονάδων επιδεινωνόταν.
Η κόπωση ήταν τεράστια.
Οι ελλείψεις σε τρόφιμα και μεταφορικά μέσα μεγάλωναν.
Οι δρόμοι είχαν γεμίσει με υποχωρούντα τμήματα, τραυματίες, υποζύγια και εγκαταλειμμένο υλικό.
Παράλληλα, στους ανώτατους σχηματισμούς του στρατού άρχισε να διαμορφώνεται η πεποίθηση ότι η συνέχιση του αγώνα στην Ήπειρο δεν είχε πλέον στρατιωτικό αποτέλεσμα και ότι υπήρχε κίνδυνος ολόκληρη η Στρατιά να αιχμαλωτιστεί.
Ανώτατοι αξιωματικοί άρχισαν να ζητούν την άδεια του Γενικού Στρατηγείου για τερματισμό των επιχειρήσεων.
Ο Παπάγος δεν την έδωσε.
Και εδώ αρχίζει ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα κεφάλαια της ελληνικής στρατιωτικής ιστορίας του 1941.
Ο Τσολάκογλου παίρνει την πρωτοβουλία
Ο αντιστράτηγος Γεώργιος Τσολάκογλου, διοικητής του Γ΄ Σώματος Στρατού, πίστευε ότι η συνέχιση της αντίστασης οδηγούσε μόνο στην πλήρη διάλυση και αιχμαλωσία του στρατού.
Δεν ήταν ο μόνος ανώτατος αξιωματικός που είχε αυτή την άποψη.
Το ζήτημα έφθασε επανειλημμένα στην Αθήνα.
Ο Παπάγος, όμως, εξακολουθούσε να αρνείται την επίσημη συνθηκολόγηση όσο οι βρετανικές δυνάμεις βρίσκονταν ακόμη στην Ελλάδα και επιχειρούσαν να αποχωρήσουν προς τον νότο.
Η σύγκρουση ανάμεσα στην ανώτατη διοίκηση της Αθήνας και στους διοικητές του μετώπου είχε πλέον φθάσει στα όριά της.
Ο Τσολάκογλου αποφάσισε τελικά να ενεργήσει χωρίς την έγκριση του Γενικού Στρατηγείου και της ελληνικής κυβέρνησης.
Όταν ο Παπάγος πληροφορήθηκε τις κινήσεις του, διέταξε τον διοικητή του Τμήματος Στρατιάς Ηπείρου, αντιστράτηγο Ιωάννη Πιτσίκα, να τον αντικαταστήσει αμέσως και να συνεχίσει τον αγώνα όσο αυτό ήταν δυνατό.
Η διαταγή έφθασε πολύ αργά.
Στις 20 Απριλίου 1941, Κυριακή του Πάσχα, ο Τσολάκογλου υπέγραψε με τους Γερμανούς το πρώτο πρωτόκολλο συνθηκολόγησης.
Ακολούθησαν νέες διαπραγματεύσεις και τροποποιήσεις, καθώς ο Μουσολίνι απαίτησε να συμμετάσχει και η Ιταλία στην τελική πράξη.
Στις 23 Απριλίου υπογράφηκε η τελική σύμβαση συνθηκολόγησης με τη συμμετοχή Γερμανών και Ιταλών.
Ο πόλεμος στην ηπειρωτική Ελλάδα είχε ουσιαστικά τελειώσει.
Παπάγος και συνθηκολόγηση
Η διάκριση εδώ είναι απαραίτητη.
Ο Παπάγος δεν έδωσε διαταγή συνθηκολόγησης στον Τσολάκογλου.
Αντίθετα, όταν πληροφορήθηκε την πρωτοβουλία του, διέταξε την αντικατάστασή του.
Από την άλλη πλευρά, η πραγματική κατάσταση στο μέτωπο είχε φθάσει σε σημείο κατάρρευσης και αρκετοί ανώτατοι αξιωματικοί θεωρούσαν ότι η συνέχιση του αγώνα ήταν πλέον χωρίς στρατιωτική προοπτική.
Μεταγενέστερες μαρτυρίες και ερμηνείες διαφέρουν ως προς το πόσα γνώριζε η Αθήνα, πόσο εφικτή ήταν ακόμη η συνέχιση της αντίστασης και αν μπορούσε να είχε οργανωθεί νωρίτερα μια αποτελεσματικότερη σύμπτυξη.
Εκείνο που προκύπτει καθαρά από τη σειρά των γεγονότων είναι ότι η συνθηκολόγηση της 20ής Απριλίου αποτέλεσε πρωτοβουλία της στρατιωτικής ηγεσίας του μετώπου και όχι διαταγή του Παπάγου.
Και χρειάζεται ακόμη μία διάκριση.
Η στρατιωτική πράξη του Απριλίου του 1941 δεν πρέπει να ταυτίζεται αυτομάτως με όσα ακολούθησαν.
Λίγες ημέρες αργότερα, ο Γεώργιος Τσολάκογλου θα αναλάμβανε πρωθυπουργός της πρώτης κατοχικής κυβέρνησης.
Αυτό αποτελούσε ένα νέο και διαφορετικό πολιτικό κεφάλαιο.
Το τέλος μιας εκστρατείας
Στις 27 Απριλίου 1941, οι γερμανικές δυνάμεις εισήλθαν στην Αθήνα.
Ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄ και η κυβέρνηση είχαν ήδη αναχωρήσει από την πρωτεύουσα και στη συνέχεια θα εγκατέλειπαν την Ελλάδα.
Ο Παπάγος δεν τους ακολούθησε.
Παρέμεινε στη χώρα.
Η στρατιωτική περίοδος που είχε αρχίσει στις 28 Οκτωβρίου 1940 είχε τελειώσει με τρόπο εντελώς διαφορετικό από εκείνον που φαινόταν πιθανός μετά την Κορυτσά, το Αργυρόκαστρο και την απόκρουση της ιταλικής Εαρινής Επίθεσης.
Μέσα σε λιγότερο από επτά μήνες ο Αλέξανδρος Παπάγος είχε γνωρίσει ως Αρχιστράτηγος και τις δύο όψεις του πολέμου:
την προέλαση και την υποχώρηση,
τη νίκη και την κατάρρευση.
Ο ίδιος έμενε τώρα στην κατεχόμενη Ελλάδα.
Και πολύ σύντομα θα περνούσε από τη θέση του Αρχιστράτηγου στη θέση του κρατουμένου των Γερμανών.
Στην κατεχόμενη Ελλάδα
Από τον Αρχιστράτηγο στον κρατούμενο των Γερμανών
Μετά την κατάρρευση του μετώπου και την είσοδο των γερμανικών στρατευμάτων στην Αθήνα, ο Αλέξανδρος Παπάγος επέλεξε να παραμείνει στην Ελλάδα.
Στις 23 Απριλίου 1941 ζήτησε να απαλλαγεί από τα καθήκοντά του και την επομένη δημοσιεύθηκε το Βασιλικό Διάταγμα με το οποίο τέθηκε, κατόπιν αιτήσεώς του, σε αποστρατεία.
Έκλεινε έτσι μια στρατιωτική περίοδος που είχε αρχίσει σχεδόν τέσσερις δεκαετίες νωρίτερα.
Ο Παπάγος μπορούσε να ακολουθήσει τον βασιλιά και την ελληνική κυβέρνηση, αρχικά στην Κρήτη και κατόπιν στη Μέση Ανατολή. Δεν το έκανε.
Παρέμεινε στην κατεχόμενη Αθήνα.
Αντιμέτωπος με την κυβέρνηση Τσολάκογλου
Η παραμονή του στην Ελλάδα δεν σήμαινε ότι ο πρώην Αρχιστράτηγος θα περνούσε απαρατήρητος από τις κατοχικές αρχές και την κυβέρνηση Τσολάκογλου.
Ήδη τον Μάιο του 1941 βρέθηκε αντιμέτωπος ακόμη και με το ενδεχόμενο δικαστικής δίωξης.
Στις 15 Μαΐου 1941 εκδόθηκε νομοθετικό διάταγμα που προέβλεπε την παραπομπή του πρώην Αρχιστράτηγου και στελεχών της προηγούμενης στρατιωτικής ηγεσίας με την κατηγορία ότι δεν είχαν αποτρέψει την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο κατά του Άξονα και ότι είχαν οργανώσει πλημμελώς τον αγώνα.
Μεταξύ των προβλεπόμενων ποινών περιλαμβανόταν ακόμη και η θανατική.
Η δίωξη τελικά δεν προχώρησε.
Ο Παπάγος παρέμεινε στην Αθήνα, υπό την επιτήρηση των κατοχικών αρχών.
Όμως δεν έμεινε αδρανής.
Η «Στρατιωτική Ιεραρχία»
Καθώς η Κατοχή συνεχιζόταν και οι αντιστασιακές οργανώσεις αναπτύσσονταν σε ολόκληρη τη χώρα, μια ομάδα ανώτατων αξιωματικών επιχείρησε να δημιουργήσει έναν δικό της πυρήνα συντονισμού.
Στις 20 Μαΐου 1943 συγκροτήθηκε υπό τον Αλέξανδρο Παπάγο η οργάνωση «Στρατιωτική Ιεραρχία».
Μαζί του συμμετείχαν πέντε αντιστράτηγοι που είχαν κατέχει κορυφαίες θέσεις κατά τον πόλεμο του 1940–41:
ο Ιωάννης Πιτσίκας,
ο Κωνσταντίνος Μπακόπουλος,
ο Γεώργιος Κοσμάς,
ο Παναγιώτης Δέδες
και ο Δημήτριος Παπαδόπουλος.
Σκοπός τους ήταν να συμβάλουν στον συντονισμό των αντιστασιακών δυνάμεων και να αποκαταστήσουν επαφές τόσο με την ελληνική κυβέρνηση που βρισκόταν στη Μέση Ανατολή όσο και με τις οργανώσεις της Αντίστασης στο εσωτερικό.
Η προσπάθεια δεν πρόλαβε να αναπτυχθεί.
Δύο περίπου μήνες αργότερα οι Γερμανοί κινήθηκαν εναντίον της.
«Ένας Γερμανός αξιωματικός απαιτεί να σε δη αμέσως»
Ο Παπάγος κατέγραψε αργότερα τη σύλληψή του στο βιβλίο του «Δύο χρόνια στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως της Γερμανίας».
Η αφήγησή του μεταφέρει τον αναγνώστη στο σπίτι του, τα χαράματα του Ιουλίου του 1943.
Επίμονα χτυπήματα στην εξώπορτα και συνεχόμενα κουδουνίσματα τον ξύπνησαν.
Η σύζυγός του τον ενημέρωσε ότι ένας Γερμανός αξιωματικός, συνοδευόμενος από στρατιώτες, απαιτούσε να τον δει αμέσως.
Η δικαιολογία που του δόθηκε ήταν καθησυχαστική: ο στρατιωτικός διοικητής Αθηνών ήθελε να του υποβάλει ορισμένες ερωτήσεις.
Θα επέστρεφε, του είπαν, σε μία ώρα.
Δεν επέστρεψε.
Ο Παπάγος οδηγήθηκε σε χώρο όπου διαπίστωσε ότι είχαν συλληφθεί και οι αντιστράτηγοι Μπακόπουλος, Κοσμάς, Δέδες και Πιτσίκας.
Λίγο αργότερα τους ανακοινώθηκε ότι θα μεταφέρονταν στη Θεσσαλονίκη.
Καμία ουσιαστική ανάκριση δεν ακολούθησε.
Ύστερα από μερικές ημέρες μεταφέρθηκαν στον σιδηροδρομικό σταθμό. Εκεί ο Παπάγος πληροφορήθηκε κρυφά από Έλληνα σταθμάρχη ότι το τρένο στο οποίο τους επιβίβαζαν είχε προορισμό τη Βιέννη.
Τότε κατάλαβαν ότι δεν επρόκειτο για μια προσωρινή κράτηση.
Οι Γερμανοί τούς απομάκρυναν από την Ελλάδα.
Δύο χρόνια αιχμάλωτος
Άρχισε έτσι μια μακρά περιπλάνηση σε φυλακές, φρούρια και στρατόπεδα της ναζιστικής Γερμανίας.
Οι πέντε Έλληνες αντιστράτηγοι μεταφέρθηκαν διαδοχικά σε διαφορετικούς τόπους κράτησης.
Ο Παπάγος περιγράφει στο βιβλίο του συνεχείς μεταγωγές, αβεβαιότητα για τον επόμενο προορισμό, απομόνωση και την αγωνία ανθρώπων που δεν γνώριζαν ούτε πόσο θα διαρκούσε η κράτησή τους ούτε ποια θα ήταν τελικά η τύχη τους.
Κατά τη διάρκεια της αιχμαλωσίας τους οι Έλληνες αξιωματικοί μεταφέρθηκαν σε διάφορους τόπους κράτησης στη Γερμανία. Ανάμεσά τους ήταν το Φάλκενμπεργκ, όπου τεκμηριώνεται η παρουσία τους το 1945, ενώ κατά την τελευταία περίοδο της αιχμαλωσίας τους μεταφέρθηκαν μαζί με άλλους επιφανείς κρατουμένους καθώς το Τρίτο Ράιχ κατέρρεε.
Εκεί συνάντησαν κρατουμένους πολλών εθνικοτήτων και αρκετές γνωστές προσωπικότητες της κατεχόμενης Ευρώπης.
Η κράτηση του Παπάγου δεν περιορίστηκε επομένως σε ένα μόνο στρατόπεδο, όπως συχνά αναφέρεται συνοπτικά.
Ήταν μια διαδρομή σχεδόν δύο ετών μέσα στο γερμανικό σύστημα κράτησης.
Οι τελευταίες ημέρες του πολέμου
Την άνοιξη του 1945 το Γ΄ Ράιχ κατέρρεε.
Οι συμμαχικές στρατιές πλησίαζαν από ανατολή και δύση και οι Γερμανοί άρχισαν να μετακινούν κρατουμένους από περιοχές που κινδύνευαν να καταληφθούν.
Ανάμεσά τους βρίσκονταν και οι Έλληνες στρατηγοί.
Στις τελευταίες εβδομάδες του πολέμου μεταφέρθηκαν μαζί με ομάδα επιφανών κρατουμένων προς τον νότο, στην περιοχή των Άλπεων.
Η πορεία αυτή κατέληξε στο Τιρόλο, όπου, καθώς η γερμανική κρατική και στρατιωτική εξουσία διαλυόταν, οι κρατούμενοι πέρασαν τελικά υπό την προστασία των αμερικανικών δυνάμεων.
Ανάμεσα στους στρατιώτες που συμμετείχαν στην απελευθέρωσή τους βρισκόταν και ένας Ελληνοαμερικανός, ο Πίτερ Παπαδάς.
Για τους πέντε Έλληνες αντιστράτηγους η ομηρία είχε τελειώσει.
Υπάρχει μάλιστα μία φωτογραφία που διασώζει αυτή την κοινή τους περιπέτεια: Παναγιώτης Δέδες, Κωνσταντίνος Μπακόπουλος, Αλέξανδρος Παπάγος, Ιωάννης Πιτσίκας και Γεώργιος Κοσμάς, μαζί μετά την περίοδο της γερμανικής αιχμαλωσίας.
Η επιστροφή
Ο Παπάγος επέστρεψε σε μια Ελλάδα εντελώς διαφορετική από εκείνη που είχε αφήσει το 1943.
Η γερμανική Κατοχή είχε τελειώσει.
Όμως η χώρα είχε ήδη περάσει από τα Δεκεμβριανά και η πολιτική και στρατιωτική αντιπαράθεση που θα οδηγούσε στον Εμφύλιο Πόλεμο είχε αρχίσει να διαμορφώνεται.
Για ένα διάστημα ο Παπάγος παρέμεινε έξω από την πρώτη γραμμή των εξελίξεων.
Παράλληλα κατέγραψε όσα είχε ζήσει.
Το 1945 κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Δύο χρόνια στα στρατόπεδα συγκεντρώσεως της Γερμανίας», μια προσωπική μαρτυρία για τη σύλληψη, τις μεταγωγές και την κράτησή του.
Δεν ήταν το μοναδικό έργο στο οποίο θα επιχειρούσε να καταγράψει τη δική του εκδοχή για τα γεγονότα της εποχής.
Θα ακολουθούσαν έργα για την προπαρασκευή του Ελληνικού Στρατού και για τον πόλεμο του 1940–41.
Για την ώρα, όμως, ο πρώην Αρχιστράτηγος έμοιαζε να έχει κλείσει τον κύκλο της ενεργού στρατιωτικής δράσης.
Ήταν ήδη πάνω από εξήντα ετών.
Είχε πολεμήσει στους Βαλκανικούς Πολέμους, είχε περάσει από τον Εθνικό Διχασμό και τη Μικρασιατική Εκστρατεία, είχε γίνει Αρχιστράτηγος στον πόλεμο του 1940 και είχε περάσει σχεδόν δύο χρόνια ως κρατούμενος των Γερμανών.
Θα μπορούσε η στρατιωτική του διαδρομή να τελειώσει εκεί.
Δεν τελείωσε.
Τον Ιανουάριο του 1949, η ελληνική κυβέρνηση θα τον καλούσε ξανά στην ενεργό υπηρεσία.
Ο Αλέξανδρος Παπάγος θα αναλάμβανε για δεύτερη φορά την ανώτατη στρατιωτική διοίκηση της χώρας.
Αυτή τη φορά ο αντίπαλος δεν θα ερχόταν από το εξωτερικό.
Η Ελλάδα βρισκόταν σε Εμφύλιο Πόλεμο.
1949 — Η επιστροφή στην Αρχιστρατηγία
![]() |
| Ο Αρχιστράτηγος Αλέξανδρος Παπάγος με τον επικεφαλής της Αμερικανικής Στρατιωτικής Αποστολής στρατηγό Τζέιμς Βαν Φλιτ στα Ιωάννινα, 25 Φεβρουαρίου 1949. Πηγή: Αρχείο ΕΡΤ – Συλλογή Πέτρου Πουλίδη. |
Γράμμος, Βίτσι και το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου
Στις αρχές του 1949, ο Ελληνικός Εμφύλιος Πόλεμος βρισκόταν σε μια από τις κρισιμότερες φάσεις του.
Παρά τις επιχειρήσεις των προηγούμενων ετών και τη μεγάλη αμερικανική στρατιωτική και οικονομική βοήθεια, ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας εξακολουθούσε να διαθέτει σημαντικές δυνάμεις και ισχυρές οργανωμένες βάσεις, ιδιαίτερα στις ορεινές περιοχές της βόρειας Ελλάδας.
Οι επιθέσεις στο Καρπενήσι, στη Νάουσα και σε άλλα σημεία είχαν εντείνει την ανησυχία της κυβέρνησης και της στρατιωτικής ηγεσίας.
Μέσα σε αυτή την κατάσταση επανήλθε στο προσκήνιο ένα όνομα που είχε ταυτιστεί με έναν εντελώς διαφορετικό πόλεμο.
Ο Αλέξανδρος Παπάγος.
Στις 21 Ιανουαρίου 1949 ανέλαβε την Αρχιστρατηγία των Ενόπλων Δυνάμεων.
Ήταν εξήντα πέντε ετών.
Ο άνθρωπος που είχε διοικήσει τον Ελληνικό Στρατό το 1940–41 επέστρεφε, οκτώ χρόνια αργότερα, στην ανώτατη στρατιωτική διοίκηση.
Ευρείες εξουσίες
Ο Παπάγος δεν δέχθηκε να επιστρέψει απλώς ως ένας ακόμη ανώτατος αξιωματικός μέσα στην υπάρχουσα διοικητική δομή.
Ζήτησε ευρείες αρμοδιότητες για τη διεξαγωγή του πολέμου.
Θεωρούσε επίσης ότι οι διαθέσιμες δυνάμεις δεν επαρκούσαν και υποστήριξε την αύξηση του Ελληνικού Στρατού σε τουλάχιστον 250.000 άνδρες.
Σε αυτό το σημείο ήρθε σε σαφή διαφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η αμερικανική κυβέρνηση, η οποία χρηματοδοτούσε και εξόπλιζε σε σημαντικό βαθμό τις ελληνικές Ένοπλες Δυνάμεις, είχε δηλώσει πριν ακόμη από την ανάληψη της Αρχιστρατηγίας ότι δεν αποδεχόταν ούτε τον περιορισμό των αρμοδιοτήτων των συμμαχικών στρατιωτικών αποστολών ούτε την αύξηση του στρατού στο επίπεδο που ζητούσε ο Παπάγος.
Η διαφωνία συνεχίστηκε και μετά την ανάληψη των καθηκόντων του.
Στις αρχές Φεβρουαρίου ο Παπάγος επανέφερε το ζήτημα ενώπιον του Πολεμικού Συμβουλίου. Ο Αμερικανός πρεσβευτής Χένρι Γκρέιντι αντέδρασε έντονα και η Ουάσιγκτον επανέλαβε επισήμως ότι θεωρούσε τις υπάρχουσες ελληνικές δυνάμεις επαρκείς, εφόσον βελτιώνονταν η διοίκηση, η εκπαίδευση και η επιθετική τους δράση.
Η εικόνα, επομένως, μιας ελληνικής στρατιωτικής ηγεσίας που απλώς εκτελούσε τις αμερικανικές υποδείξεις δεν αποδίδει πλήρως τη σχέση των δύο πλευρών.
Υπήρχε στενή συνεργασία και καθοριστική αμερικανική βοήθεια.
Υπήρχαν όμως και σοβαρές διαφωνίες.
Αλλαγή στον τρόπο διεξαγωγής του πολέμου
Με την ανάληψη της διοίκησης ο Παπάγος επιχείρησε να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούνταν οι κυβερνητικές δυνάμεις.
Έδωσε μεγαλύτερη έμφαση στην επιθετική δράση, περιόρισε τη στατική άμυνα ζωτικών σημείων και προχώρησε σε αντικαταστάσεις διοικητών.
Η εκκαθάριση της Πελοποννήσου επέτρεψε τη μεταφορά σημαντικών δυνάμεων προς την κεντρική και βόρεια Ελλάδα.
Ακόμη και οι αμερικανικές διπλωματικές αναφορές της εποχής σημείωναν ήδη από τον Μάρτιο ότι η αλλαγή διοίκησης είχε συνοδευτεί από μεγαλύτερη επιθετικότητα των κυβερνητικών δυνάμεων, ενώ αναφέρονταν ειδικά στην άμυνα της Φλώρινας και στην ανακατάληψη του Καρπενησίου.
Η τελική αναμέτρηση, όμως, δεν είχε ακόμη αρχίσει.
Προς τον Γράμμο και το Βίτσι
Κατά τη διάρκεια της άνοιξης και του καλοκαιριού του 1949 οι κυβερνητικές δυνάμεις πραγματοποίησαν σειρά επιχειρήσεων με σκοπό την απομόνωση και τελικά την καταστροφή των κύριων δυνάμεων του Δημοκρατικού Στρατού.
Ο τελευταίος διατηρούσε τις σημαντικότερες οργανωμένες θέσεις του στους ορεινούς όγκους του Γράμμου και του Βιτσίου.
Εκεί θα κρινόταν τελικά ο πόλεμος.
Τον Αύγουστο του 1949 άρχισε η μεγάλη επιχείρηση «Πυρσός».
Οι κυβερνητικές δυνάμεις διέθεταν πλέον σαφή αριθμητική και υλική υπεροχή, ισχυρό πυροβολικό και αεροπορική υποστήριξη.
Η πρώτη μεγάλη επίθεση στράφηκε εναντίον του Βιτσίου.
Ύστερα από σκληρές μάχες οι θέσεις του Δημοκρατικού Στρατού διασπάστηκαν και το Βίτσι καταλήφθηκε.
Το βάρος μεταφέρθηκε αμέσως στον Γράμμο.
Εκεί πραγματοποιήθηκε η τελευταία μεγάλη αναμέτρηση του Ελληνικού Εμφυλίου Πολέμου.
Οι δυνάμεις του Δημοκρατικού Στρατού, αντιμέτωπες με την πίεση των κυβερνητικών μονάδων και χωρίς πλέον τη δυνατότητα να διατηρήσουν τις θέσεις τους, πέρασαν στα τέλη Αυγούστου τα σύνορα προς την Αλβανία.
Οι μεγάλες οργανωμένες στρατιωτικές επιχειρήσεις του Εμφυλίου είχαν ουσιαστικά τελειώσει.
Μια νίκη με περισσότερους από έναν παράγοντες
Η τελική έκβαση του πολέμου δεν μπορεί να αποδοθεί σε έναν μόνο άνθρωπο ή σε μία μόνο στρατιωτική απόφαση.
Η ανάληψη της Αρχιστρατηγίας από τον Παπάγο αποτέλεσε σημαντικό παράγοντα στην αναδιοργάνωση και στον συντονισμό των κυβερνητικών δυνάμεων.
Παράλληλα, όμως, η ελληνική κυβέρνηση διέθετε πλέον μεγάλη αμερικανική οικονομική και στρατιωτική υποστήριξη, ενώ οι διεθνείς συνθήκες είχαν μεταβληθεί.
Η ρήξη του Γιόσιπ Μπροζ Τίτο με τον Στάλιν το 1948 είχε σοβαρές συνέπειες για τον Δημοκρατικό Στρατό. Η Γιουγκοσλαβία, από την οποία περνούσε σημαντικό μέρος της υποστήριξης προς τους αντάρτες, έκλεισε τελικά τα σύνορά της.
Την ίδια στιγμή, οι κυβερνητικές δυνάμεις είχαν αποκτήσει σημαντική αριθμητική και υλική υπεροχή.
Η στρατιωτική διοίκηση του Παπάγου αξιοποίησε αυτές τις συνθήκες για να συγκεντρώσει τις δυνάμεις της και να επιδιώξει την τελική αναμέτρηση.
Η ίδια η επίσημη ιστορία του Ελληνικού Στρατού, πάντως, δεν αποφεύγει την κριτική.
Για τις επιχειρήσεις στον Γράμμο σημειώνει ότι χρησιμοποιήθηκαν κατά μέτωπο επιθέσεις εναντίον ισχυρά οργανωμένων θέσεων, με αποτέλεσμα σημαντικές απώλειες σε άνδρες και πυρομαχικά, ενώ δεν αξιοποιήθηκαν στον βαθμό που θα μπορούσαν οι ελιγμοί και οι νυχτερινές επιχειρήσεις.
Η τελική επιτυχία, επομένως, δεν σημαίνει ότι κάθε επιχειρησιακή επιλογή θεωρήθηκε εκ των υστέρων άψογη.
Ο μοναδικός Έλληνας Στρατάρχης
Λίγες εβδομάδες μετά το τέλος των μεγάλων επιχειρήσεων, η ελληνική πολιτεία προχώρησε σε μια εξαιρετική τιμή προς τον Αλέξανδρο Παπάγο.
Τον Οκτώβριο του 1949 απονεμήθηκε στον Αλέξανδρο Παπάγο, τιμής ένεκεν για τις υπηρεσίες του προς τη χώρα, το αξίωμα του Στρατάρχου του Ελληνικού Στρατού.
Ο βαθμός αυτός βρίσκεται πάνω από εκείνον του στρατηγού.
Και στην ιστορία του νεότερου Ελληνικού Στρατού συνδέθηκε με ένα μόνο όνομα:
Αλέξανδρος Παπάγος.
Παραμένει ο μοναδικός αξιωματικός καριέρας του νεότερου Ελληνικού Στρατού που έφερε τον βαθμό του Στρατάρχη.
Ήταν μια μοναδική κατάληξη για μια στρατιωτική σταδιοδρομία που είχε αρχίσει το 1906.
Όμως η ζωή του Παπάγου δεν θα τελείωνε μέσα στον στρατό.
Μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια, ο Στρατάρχης θα εγκατέλειπε οριστικά τη στρατιωτική στολή.
Και αυτή τη φορά δεν θα βρισκόταν απλώς κοντά στην πολιτική εξουσία, όπως το 1935.
Θα τη διεκδικούσε ο ίδιος.
Από τον Στρατό στην πολιτική
Η παραίτηση, η 31η Μαΐου και ο Ελληνικός Συναγερμός
Μετά το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου, ο Αλέξανδρος Παπάγος παρέμεινε στην ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων.
Η θέση του όμως είχε πλέον αποκτήσει βάρος που ξεπερνούσε τα στενά όρια της στρατιωτικής διοίκησης.
Ο Στρατάρχης διέθετε σημαντικό κύρος μέσα στις Ένοπλες Δυνάμεις και το όνομά του ακουγόταν όλο και περισσότερο ως πιθανή λύση στο πολιτικό πρόβλημα της χώρας.
Οι σχέσεις του με τα Ανάκτορα, αντίθετα, επιδεινώνονταν.
Την άνοιξη του 1951 η σύγκρουση έφθασε στο αποκορύφωμά της.
Στις 29 Μαΐου 1951 ο Παπάγος υπέβαλε την παραίτησή του από τη θέση του Αρχιστράτηγου.
Η αποχώρησή του προκάλεσε αναστάτωση όχι μόνο στον πολιτικό κόσμο αλλά και μέσα στις Ένοπλες Δυνάμεις.
Και δύο ημέρες αργότερα συνέβη ένα επεισόδιο που έδειξε πόσο εύθραυστες παρέμεναν ακόμη οι ισορροπίες της μεταπολεμικής Ελλάδας.
Η νύχτα της 31ης Μαΐου
Τα ξημερώματα της 31ης Μαΐου 1951, αρκετοί λόχοι του Ελληνικού Στρατού κινήθηκαν στην Αθήνα.
Περίπου στις 5 το πρωί στρατιωτικά τμήματα είχαν περικυκλώσει το κτίριο της Βουλής και τον Ραδιοφωνικό Σταθμό.
Η κινητοποίηση προκάλεσε εύλογη ανησυχία.
Ο πρωθυπουργός Σοφοκλής Βενιζέλος επικοινώνησε με τον Παπάγο.
Ο Στρατάρχης έφθασε στο σημείο περίπου στις 6 το πρωί.
Και η αντίδρασή του ήταν άμεση.
Διέταξε τους στρατιώτες να επιστρέψουν στους στρατώνες τους.
Η διαταγή εκτελέστηκε.
Το επεισόδιο έληξε χωρίς περαιτέρω σύγκρουση.
Τα αμερικανικά διπλωματικά έγγραφα της ίδιας ημέρας κατέγραφαν ότι η Αθήνα είχε επιστρέψει στην ηρεμία και αντιμετώπιζαν το γεγονός ως μεμονωμένη στρατιωτική αντίδραση στην παραίτηση του Παπάγου, ενώ βρισκόταν σε εξέλιξη έρευνα για το ποιοι ακριβώς είχαν οργανώσει την κίνηση.
Το περιστατικό είναι σημαντικό και για έναν ακόμη λόγο.
Ο άνθρωπος προς υποστήριξη του οποίου είχαν κινηθεί στρατιωτικά τμήματα ήταν ο ίδιος που εμφανίστηκε και τα διέταξε να επιστρέψουν στους στρατώνες.
Η ρήξη με τα Ανάκτορα
Πίσω από την παραίτηση υπήρχε πλέον εμφανής σύγκρουση του Παπάγου με το Παλάτι.
Η αμερικανική πρεσβεία παρακολουθούσε από πολύ κοντά την κρίση.
Ο πρεσβευτής των Ηνωμένων Πολιτειών Τζον Πιουριφόι συναντήθηκε με τον Παπάγο και προσπάθησε να διερευνήσει αν υπήρχε δυνατότητα να επιστρέψει στην ηγεσία των Ενόπλων Δυνάμεων.
Ο ίδιος ο Παπάγος δήλωνε ότι η απόφασή του ήταν αμετάκλητη.
Στις αρχές Ιουνίου οι Αμερικανοί εξακολουθούσαν να επιθυμούν κάποια συμφιλίωση ανάμεσα στον Στρατάρχη και τον βασιλιά Παύλο.
Παράλληλα, όμως, στην Ουάσιγκτον άρχιζε να εμφανίζεται ένας νέος φόβος:
μήπως ο Παπάγος αποφάσιζε να κατέβει στην πολιτική.
Σε επίσημο τηλεγράφημα της 8ης Ιουνίου 1951, το αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών εξέφραζε ευθέως την ελπίδα ότι ο Παπάγος δεν θα εισερχόταν στον πολιτικό στίβο.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία, επειδή αργότερα αναπτύχθηκε η αντίληψη ότι η πολιτική άνοδος του Παπάγου υπήρξε εξαρχής αμερικανικό σχέδιο.
Τα ίδια τα αμερικανικά διπλωματικά έγγραφα δείχνουν μια πιο σύνθετη εικόνα.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες επιθυμούσαν αρχικά να παραμείνει στην κορυφή των Ενόπλων Δυνάμεων και αντιμετώπιζαν με επιφυλακτικότητα την πολιτική του κάθοδο.
«Δεν θα πολιτευθώ»
Υπήρχε όμως και μία ακόμη ειρωνεία.
Αμέσως μετά την παραίτησή του, ο ίδιος ο Παπάγος διαβεβαίωνε ότι δεν σκόπευε να πολιτευθεί.
Μέσα στις επόμενες εβδομάδες άλλαξε γνώμη.
Η προκήρυξη εκλογών για τις 9 Σεπτεμβρίου 1951 επιτάχυνε τις εξελίξεις.
Στις 30 Ιουλίου ανακοινώθηκε η απόφασή του να εισέλθει στην πολιτική.
Και στις 6 Αυγούστου 1951 ίδρυσε τον Ελληνικό Συναγερμό.
Η επιλογή του ονόματος δεν ήταν τυχαία. Το νέο κόμμα επιδίωκε να συγκεντρώσει κάτω από μία ενιαία ηγεσία δυνάμεις του ευρύτερου συντηρητικού χώρου, ο οποίος παρέμενε κατακερματισμένος μετά τον πόλεμο και τον Εμφύλιο.
Στον Ελληνικό Συναγερμό προσχώρησαν πολιτικοί και ομάδες διαφορετικής προέλευσης. Το Λαϊκό Ενωτικό Κόμμα και το Νέο Κόμμα του Σπύρου Μαρκεζίνη αυτοδιαλύθηκαν και εντάχθηκαν στον νέο σχηματισμό.
Ο Παπάγος επιχειρούσε πλέον να μεταφέρει στην πολιτική το κύρος που είχε αποκτήσει ως στρατιωτικός.
Και οι Αμερικανοί;
Η αμερικανική στάση απέναντι στη νέα πραγματικότητα παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον.
Όταν πλέον ο Παπάγος ανακοίνωσε ότι θα πολιτευόταν, η αμερικανική πρεσβεία αποφάσισε ότι δεν έπρεπε να επέμβει ούτε υπέρ ούτε εναντίον του.
Σε τηλεγράφημα της 1ης Αυγούστου 1951, ο Πιουριφόι ανέφερε ότι η πρεσβεία θα απέφευγε δημόσια παρέμβαση και, εφόσον χρειαζόταν, θα διέψευδε ανεπίσημα τις φήμες ότι οι Αμερικανοί είχαν εμπνεύσει ή ενθαρρύνει την πολιτική κίνηση του Παπάγου.
Ταυτόχρονα, οι Αμερικανοί παρακολουθούσαν με ανησυχία τη σύγκρουσή του με τα Ανάκτορα και ήθελαν να αποτρέψουν οποιαδήποτε αντισυνταγματική προσπάθεια αποκλεισμού του από τις εκλογές.
Δεν επρόκειτο επομένως ούτε για απλή αμερικανική υποστήριξη ούτε για αμερικανική εχθρότητα.
Η Ουάσιγκτον προσαρμοζόταν σε μια νέα πολιτική πραγματικότητα που αρχικά δεν είχε επιθυμήσει.
Οι εκλογές του 1951
Στις 9 Σεπτεμβρίου 1951 ο Ελληνικός Συναγερμός συμμετείχε για πρώτη φορά σε εθνικές εκλογές.
Και αναδείχθηκε πρώτο κόμμα.
Σύμφωνα με τα τελικά επίσημα αποτελέσματα που διαβιβάστηκαν και στην αμερικανική κυβέρνηση, συγκέντρωσε 623.297 ψήφους και 114 έδρες.
Δεν διέθετε όμως κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Ο Παπάγος αρνήθηκε να συμμετάσχει σε κυβέρνηση συνεργασίας. Υποστήριζε ότι μια τέτοια κυβέρνηση δεν θα του επέτρεπε να εφαρμόσει το πρόγραμμά του και ζητούσε νέες εκλογές με πλειοψηφικό σύστημα.
Η κυβέρνηση σχηματίστηκε τελικά χωρίς εκείνον, με πρωθυπουργό τον Νικόλαο Πλαστήρα και τη συνεργασία της ΕΠΕΚ με τους Φιλελευθέρους.
Ο Παπάγος πέρασε στην αντιπολίτευση.
Για λίγο.
Διότι το 1952 η χώρα θα οδηγούνταν ξανά στις κάλπες.
Αυτή τη φορά με διαφορετικό εκλογικό σύστημα.
Και το αποτέλεσμα θα άλλαζε ριζικά το ελληνικό πολιτικό τοπίο.
Ο Αλέξανδρος Παπάγος, που μόλις έναν χρόνο νωρίτερα διοικούσε τις Ένοπλες Δυνάμεις, βρισκόταν πλέον ένα βήμα πριν από την πρωθυπουργία της Ελλάδας.
Πρωθυπουργός της Ελλάδας
![]() |
Από την εκλογική νίκη του 1952 έως το τέλος
Στις 16 Νοεμβρίου 1952 οι Έλληνες προσήλθαν και πάλι στις κάλπες.
Αυτή τη φορά οι εκλογές πραγματοποιήθηκαν με πλειοψηφικό σύστημα.
Το αποτέλεσμα ήταν συντριπτικό σε κοινοβουλευτικό επίπεδο.
Ο Ελληνικός Συναγερμός του Αλέξανδρου Παπάγου συγκέντρωσε σχεδόν το μισό των ψήφων και εξέλεξε 239 βουλευτές σε σύνολο 300.
Ο Παπάγος διέθετε πλέον την ισχυρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία που είχε ζητήσει μετά τις εκλογές του 1951.
Λίγες ημέρες αργότερα ανέλαβε την πρωθυπουργία.
Ο στρατιωτικός που είχε εισέλθει στον Ελληνικό Στρατό το 1906 και είχε φθάσει στον βαθμό του Στρατάρχη βρισκόταν τώρα στην κορυφή της πολιτικής εξουσίας.
Η μεταπολεμική Ελλάδα
Η χώρα που αναλάμβανε να κυβερνήσει είχε μόλις βγει από μία δεκαετία σχεδόν συνεχών καταστροφών.
Κατοχή, πείνα, καταστροφή των υποδομών, Δεκεμβριανά και Εμφύλιος Πόλεμος είχαν αφήσει βαθιά οικονομικά και κοινωνικά τραύματα.
Η κυβέρνηση Παπάγου έθεσε στο επίκεντρο την οικονομική σταθεροποίηση και την ανασυγκρότηση.
Κεντρικό ρόλο στην οικονομική πολιτική είχε ο υπουργός Συντονισμού Σπύρος Μαρκεζίνης.
Στις 9 Απριλίου 1953 πραγματοποιήθηκε μία από τις σημαντικότερες οικονομικές κινήσεις της περιόδου: η δραχμή υποτιμήθηκε κατά 50% έναντι του δολαρίου.
Η ισοτιμία μεταβλήθηκε από 15.000 σε 30.000 παλαιές δραχμές ανά δολάριο.
Η υποτίμηση συνδυάστηκε με ευρύτερο πρόγραμμα νομισματικής και οικονομικής σταθεροποίησης, περιορισμού των εισαγωγικών ελέγχων και ενίσχυσης των εξαγωγών.
Το 1954 ακολούθησε και η νομισματική μεταρρύθμιση με την οποία 1 νέα δραχμή αντιστοιχούσε σε 1.000 παλαιές.
Η οικονομική πολιτική της κυβέρνησης δεν έμεινε χωρίς κοινωνικές επιπτώσεις ή πολιτικές αντιδράσεις. Αποτέλεσε όμως μία από τις βασικές επιλογές της μεταπολεμικής προσπάθειας σταθεροποίησης της ελληνικής οικονομίας.
Η ρήξη με τον Μαρκεζίνη
Η συνεργασία Παπάγου και Μαρκεζίνη δεν κράτησε.
Στις 2 Απριλίου 1954, ο Μαρκεζίνης παραιτήθηκε από τη θέση του υπουργού Συντονισμού μετά από έντονη σύγκρουση με τον πρωθυπουργό.
Οι ακριβείς αιτίες της ρήξης αποτέλεσαν αντικείμενο διαφορετικών ερμηνειών.
Ο Μαρκεζίνης υποστήριξε αργότερα ότι μεταξύ των διαφωνιών τους βρίσκονταν ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και το Κυπριακό. Άλλες πηγές δίνουν μεγαλύτερο βάρος στην εσωτερική σύγκρουση για την κατανομή της εξουσίας μέσα στην κυβέρνηση.
Η κρίση έγινε οριστική τον Νοέμβριο του 1954.
Ο Παπάγος κατηγόρησε τότε τον πρώην υπουργό του ότι κατά τις συνομιλίες που είχε πραγματοποιήσει στη Βόννη το 1953 είχε προχωρήσει πέρα από την κυβερνητική εντολή του σχετικά με παραγγελίες προς τις γερμανικές εταιρείες Siemens και Telefunken.
Ο Μαρκεζίνης το αρνήθηκε.
Υποστήριξε ότι δεν είχε δεσμεύσει την κυβέρνηση, αλλά είχε απλώς αναλάβει να εισηγηθεί θετικά τις γερμανικές προτάσεις.
Η πολιτική συνεργασία των δύο ανδρών είχε τελειώσει και ομάδα βουλευτών αποχώρησε μαζί με τον Μαρκεζίνη από τον Ελληνικό Συναγερμό.
Η μεγάλη κοινοβουλευτική πλειοψηφία του Παπάγου, πάντως, επέτρεψε στην κυβέρνηση να παραμείνει στην εξουσία.
Το Κυπριακό
Το σημαντικότερο ίσως ζήτημα εξωτερικής πολιτικής της πρωθυπουργίας Παπάγου υπήρξε το Κυπριακό.
Η Κύπρος βρισκόταν υπό βρετανική κυριαρχία και το αίτημα της Ένωσης με την Ελλάδα είχε αποκτήσει μεγάλη δυναμική τόσο στο νησί όσο και στην Ελλάδα.
Αρχικά ο Παπάγος επιχείρησε να χειριστεί το ζήτημα μέσω απευθείας συνεννόησης με τη Βρετανία.
Το καλοκαίρι του 1953 η ελληνική κυβέρνηση προσπαθούσε μάλιστα να αποτρέψει την άμεση προσφυγή του ζητήματος στον ΟΗΕ, θεωρώντας ότι υπήρχε ακόμη περιθώριο διμερών συνομιλιών.
Κατά την επίσκεψη του Βρετανού υπουργού Εξωτερικών Άντονι Ίντεν στην Αθήνα, ο Παπάγος προσπάθησε να θέσει προσωπικά το ζήτημα.
Η βρετανική απάντηση ήταν ότι για το Λονδίνο το Κυπριακό αποτελούσε κλειστό θέμα.
Η ελληνική κυβέρνηση επιχείρησε στη συνέχεια να ανοίξει επίσημες διμερείς συνομιλίες.
Η βρετανική πλευρά δεν ανταποκρίθηκε.
Καθώς οι προσπάθειες συνεννόησης δεν απέδιδαν και η πίεση στην Ελλάδα και στην Κύπρο αυξανόταν, η κυβέρνηση Παπάγου άλλαξε τακτική.
Αποφάσισε να διεθνοποιήσει το ζήτημα.
Στις 16 Αυγούστου 1954, ο ίδιος ο Παπάγος απέστειλε επιστολή στον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ Νταγκ Χάμαρσκελντ, ζητώντας να εγγραφεί στην ημερήσια διάταξη της Γενικής Συνέλευσης το ζήτημα της εφαρμογής της αρχής της αυτοδιάθεσης στον πληθυσμό της Κύπρου.
Η επιλογή αυτή έφερε την Ελλάδα σε σοβαρή διπλωματική αντιπαράθεση με τη Βρετανία.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν επανειλημμένα συμβουλεύσει την ελληνική κυβέρνηση να μην προσφύγει στον ΟΗΕ, φοβούμενες ότι μια ελληνοβρετανική σύγκρουση θα δημιουργούσε προβλήματα στη συνοχή του δυτικού στρατοπέδου και του ΝΑΤΟ.
Ο Παπάγος προχώρησε παρά τις αμερικανικές αντιρρήσεις.
Το Κυπριακό άρχισε πλέον να επηρεάζει όχι μόνο τις ελληνοβρετανικές αλλά και τις ελληνοτουρκικές σχέσεις.
Η Τουρκία αντιτασσόταν στην αλλαγή του καθεστώτος της Κύπρου και το ζήτημα αποκτούσε σταδιακά την τριμερή διεθνή διάσταση που θα χαρακτήριζε τα επόμενα χρόνια.
Το 1955 η κατάσταση έγινε ακόμη πιο δύσκολη.
Την 1η Απριλίου 1955 άρχισε στην Κύπρο ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ εναντίον της βρετανικής αποικιακής διοίκησης.
Τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο ακολούθησε η Τριμερής Διάσκεψη του Λονδίνου με τη συμμετοχή Βρετανίας, Ελλάδας και Τουρκίας.
Το Κυπριακό είχε πλέον μετατραπεί σε ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.
Ο Παπάγος δεν θα ζούσε για να δει την εξέλιξή του.
Οι τελευταίοι μήνες
Από τα τέλη του 1954 ο Παπάγος αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα υγείας και κατά το 1955 η δημόσια παρουσία του περιορίστηκε σημαντικά.
Στις 15 Δεκεμβρίου 1954 είχε ήδη αναδιοργανώσει την κυβέρνησή του, δημιουργώντας δύο θέσεις αντιπροέδρων, τις οποίες ανέλαβαν ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος και ο Στέφανος Στεφανόπουλος.
Κατά τους τελευταίους μήνες της ζωής του μεγάλο μέρος της κυβερνητικής λειτουργίας ασκούνταν από τους στενούς συνεργάτες και τους αντιπροέδρους του.
Παρέμεινε όμως πρωθυπουργός.
Στις 4 Οκτωβρίου 1955, ο Αλέξανδρος Παπάγος πέθανε στην Αθήνα σε ηλικία 71 ετών.
Ήταν ακόμη εν ενεργεία πρωθυπουργός.
Η διαδοχή
Ο θάνατός του δημιούργησε αμέσως το ζήτημα της διαδοχής στην ηγεσία της κυβέρνησης και του Ελληνικού Συναγερμού.
Στο εσωτερικό του κόμματος υπήρχαν παλαιότερα και ισχυρότερα στελέχη, με σημαντικότερους τον Στέφανο Στεφανόπουλο και τον Παναγιώτη Κανελλόπουλο.
Ο βασιλιάς Παύλος, όμως, επέλεξε να αναθέσει την εντολή σχηματισμού κυβέρνησης στον υπουργό Δημοσίων Έργων Κωνσταντίνο Καραμανλή.
Η επιλογή αποτέλεσε σημαντική αλλαγή στην ελληνική πολιτική σκηνή.
Ο Καραμανλής ανέλαβε την πρωθυπουργία τον Οκτώβριο του 1955 και λίγους μήνες αργότερα ίδρυσε την Εθνική Ριζοσπαστική Ένωση (ΕΡΕ), η οποία διαδέχθηκε ουσιαστικά τον Ελληνικό Συναγερμό ως κυρίαρχη δύναμη του συντηρητικού χώρου.
Η εποχή Παπάγου είχε τελειώσει.
Μια ζωή μέσα στη νεότερη ελληνική ιστορία
Η ζωή του Αλέξανδρου Παπάγου διήρκεσε εβδομήντα ένα χρόνια.
Η δημόσια διαδρομή του κάλυψε περισσότερο από μισό αιώνα ελληνικής ιστορίας.
Βαλκανικοί Πόλεμοι.
Εθνικός Διχασμός.
Μικρασιατική Εκστρατεία.
Η πολιτικοστρατιωτική επέμβαση του 1935 και η παλινόρθωση της μοναρχίας.
Η προετοιμασία του Ελληνικού Στρατού.
Το 1940.
Η Κορυτσά και η ελληνική προέλαση στην Αλβανία.
Η γερμανική εισβολή και η κατάρρευση του 1941.
Η Κατοχή.
Τα γερμανικά στρατόπεδα.
Ο Εμφύλιος Πόλεμος.
Η Αρχιστρατηγία του 1949.
Ο βαθμός του Στρατάρχη.
Και, στο τέλος, η πρωθυπουργία.
Υπήρξε στρατιωτικός που παρενέβη στην πολιτική πολύ πριν γίνει πολιτικός και πολιτικός που έφερε μαζί του μέχρι το τέλος το κύρος και το βάρος της στρατιωτικής του διαδρομής.
Ορισμένες από τις αποφάσεις του συνδέθηκαν με μεγάλες ελληνικές στρατιωτικές επιτυχίες.
Άλλες αποτέλεσαν και εξακολουθούν να αποτελούν αντικείμενο ιστορικής συζήτησης και κριτικής.
Η καθυστέρηση της σύμπτυξης από την Αλβανία το 1941, η στάση του στις πολιτικές εξελίξεις του 1935, ο ρόλος του στον Εμφύλιο, οι σχέσεις του με το Παλάτι, η οικονομική πολιτική της κυβέρνησής του και ο χειρισμός του Κυπριακού δεν επιτρέπουν μια μονοδιάστατη εικόνα.
Ίσως αυτό ακριβώς είναι που κάνει τη βιογραφία του τόσο στενά συνδεδεμένη με την ιστορία της Ελλάδας του πρώτου μισού του 20ού αιώνα.
Ο Αλέξανδρος Παπάγος δεν έζησε απλώς μέσα σε αυτή την εποχή.
Βρέθηκε επανειλημμένα σε σημεία όπου λαμβάνονταν αποφάσεις που επηρέασαν την πορεία της.
ΣΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ Ο ΤΟΡΠΙΛΙΣΜΟΣ ΤΗΣ «ΕΛΛΗΣ» - 15 ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 1940
ΠΗΓΕΣ – ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
• Γενικό Επιτελείο Στρατού – Διεύθυνση Ιστορίας
Στρατού.
Επίσημο ιστορικό υλικό για τη στρατιωτική σταδιοδρομία του Αλέξανδρου Παπάγου,
την προπαρασκευή του Ελληνικού Στρατού, τον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο του 1940–1941
και τις επιχειρήσεις του 1949.
• Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων.
Ιστορικό και βιβλιογραφικό υλικό για τον Αλέξανδρο Παπάγο και τη στρατιωτική
του πορεία. Η Σχολή διαθέτει επίσης ειδική καταχώριση για το έργο Αλέξανδρος
Παπάγος και ο Πόλεμος της Ελλάδος 1940–1941. Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων
• Αλέξανδρος Παπάγος, Ο Ελληνικός Στρατός και
η προς πόλεμον προπαρασκευή του – Από Αυγούστου 1923 μέχρι Οκτωβρίου 1940.
Πρωτογενής πηγή για την αναδιοργάνωση, τον εξοπλισμό, τα σχέδια επιστράτευσης
και γενικότερα την προετοιμασία του Ελληνικού Στρατού πριν από την 28η
Οκτωβρίου. Η μεταγενέστερη έκδοση του Ιδρύματος Γουλανδρή–Χορν αριθμεί 635
σελίδες. BookPoint
• Αλέξανδρος Παπάγος, Ο Πόλεμος της Ελλάδος
1940–1941, Αθήνα, Οι Φίλοι του Βιβλίου, 1945.
Η βασική πρωτογενής μαρτυρία του Αρχιστρατήγου για την πολεμική προπαρασκευή,
την ιταλική επίθεση, την ελληνική αντεπίθεση και τη γερμανική εισβολή. Το έργο
είναι καταγεγραμμένο και ψηφιοποιημένο στο Ιδρυματικό Αποθετήριο του
Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης. Repository of DUTH
Ο Πόλεμος της Ελλάδος 1940–1941 – Δημοκρίτειο
Πανεπιστήμιο Θράκης
• Αλέξανδρος Παπάγος, Δύο χρόνια στα
στρατόπεδα συγκεντρώσεως της Γερμανίας, Αθήνα, 1945.
Προσωπική μαρτυρία για τη δράση του στην κατεχόμενη Ελλάδα, τη σύλληψη και την
κράτησή του από τους Γερμανούς. Η πρώτη έκδοση χρονολογείται πράγματι στο 1945.
Παλαιό Βιβλιοθήκη
• Αντώνιος Ι. Κοραντής, Αλέξανδρος Παπάγος και
ο Πόλεμος της Ελλάδος 1940–1941, Ίδρυμα Γουλανδρή–Χορν, Αθήνα, 1995.
Ειδική μελέτη για τον Παπάγο και τον πόλεμο του 1940–1941, 472 σελίδων. Bibliography GR
**• U.S. Department of
State – Foreign Relations of the United States (FRUS), 1949–1955.**
Πρωτογενή αμερικανικά διπλωματικά έγγραφα για την
επιστροφή του Παπάγου στην Αρχιστρατηγία το 1949, την τελευταία φάση του
Εμφυλίου, τις σχέσεις Ελλάδας–ΗΠΑ και, αργότερα, την περίοδο της πρωθυπουργίας
του.
• The London Gazette – πολεμικές αναφορές του
στρατάρχη Archibald Wavell.
Βρετανική πρωτογενής πηγή για τις επιχειρήσεις στην Ελλάδα το 1941 και τη
συνεργασία της βρετανικής στρατιωτικής διοίκησης με την ελληνική ηγεσία.
• Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών – Ψηφιακό Αποθετήριο
«Ήλιος».
Μελέτες και ιστορικό υλικό για την περίοδο της Κατοχής, του Εμφυλίου και τη
μεταπολεμική πολιτική ιστορία.
• Μουσείο Μπενάκη – Φωτογραφικό Αρχείο /
SearchCulture / Αρχείο ΕΡΤ.
Φωτογραφικά και οπτικοακουστικά τεκμήρια για τη στρατιωτική και πολιτική πορεία
του Παπάγου, από την προπολεμική περίοδο έως την πρωθυπουργία του.







Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου