Η αρχαία τραγωδία και κωμωδία και οι σημερινοί σκηνοθέτες

Του Νικόλαου Μενελάου
Τέως Προέδρου Σωματείου Ταχυδρόμων Νομού Αχαΐας

Σημείωση: Το ακόλουθο άρθρο δημοσιεύθηκε αρχικά το 2023 και αναδημοσιεύεται, με επικαιροποιημένη εισαγωγή, καθώς το θέμα παραμένει ιδιαίτερα επίκαιρο και κατά τη φετινή θεατρική περίοδο.

Με αφορμή τις θεατρικές παραστάσεις αρχαίου δράματος που παρουσιάζονται και αυτό το καλοκαίρι σε όλη την Ελλάδα, επανέρχεται στο προσκήνιο η συζήτηση για τον τρόπο με τον οποίο ανεβαίνουν στη σκηνή τα έργα των μεγάλων αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων.

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται το φαινόμενο ορισμένοι σκηνοθέτες και διασκευαστές να προχωρούν σε εκτεταμένες αλλαγές, άλλοτε μικρές και άλλοτε τόσο μεγάλες ώστε το τελικό αποτέλεσμα να απέχει αισθητά από το πρωτότυπο έργο, παρότι εξακολουθεί να παρουσιάζεται στο κοινό με το όνομα του αρχαίου δημιουργού.

Αν επρόκειτο για έργο ενός σύγχρονου συγγραφέα, θα υπήρχαν πνευματικά δικαιώματα και συγκεκριμένοι όροι που θα προστάτευαν το περιεχόμενό του από αυθαίρετες αλλοιώσεις.

Τα αθάνατα έργα των αρχαίων Ελλήνων συγγραφέων αποτελούν αναπόσπαστο μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς του Ελληνικού Έθνους. Η προστασία και ο σεβασμός τους δεν αποτελούν μόνο ζήτημα αισθητικής, αλλά και υποχρέωση απέναντι στην ιστορία, τον πολιτισμό και τις επόμενες γενιές.

Θα πρέπει να δημιουργήσει μια διεύθυνση στο υπουργείο  πολιτισμού όπου όποιος θέλει να ανεβάσει έργο αρχαίου Έλληνα συγγραφέα να υποβάλει αίτηση να πληρώσει ένα  χρηματικό ποσό με ποινική ρήτρα  για τυχόν παραποίηση του έργου.

Το αν μπορούν να ανεβούν στα αρχαία θέατρα  έργα διαφορετικού περιεχομένου είναι μια άλλη συζήτηση που θα έπρεπε να έχει ήδη γίνει.

Ας μιλήσουμε τώρα για τος αρχαίους Έλληνες συγγραφείς

«Έστιν οὖν Τραγωδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ, χωρὶς ἑκάστου τῶν εἰδῶν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι’ ἀπαγγελίας, δι’ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν.»

Αριστοτέλης

Η τραγωδία κατά τον Αριστοτέλη είναι «μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας» και είχε διδακτικό χαρακτήρα.

Η τραγωδία δεν είχε μόνο ψυχαγωγικό χαρακτήρα αλλά προσπαθούσε να πετύχει την κάθαρση της ψυχής του θεατή.

Στο τέλος του έργου το κακό καταδικάζονταν και η δικαιοσύνη θριάμβευέ πράγμα που δεν γίνεται πάντα στην κανονική ζωή του θεατή.

Στην αρχαία Αθήνα έδιναν μεγάλη σημασία στην τραγωδία.

Πλούσιοι πολίτες μέσω χορηγιών κέρδιζαν απαλλαγές από την φορολογία τους.

Υπήρχε κριτική επιτροπή που την αποτελούσαν Αθηναίοι πολίτες που είχαν επιλεγεί με κλήρωση και αποφάσιζε για τους νικητές.

Δίνονταν 3 βραβεία πρώτο δεύτερο και τρίτο που ήταν στεφάνια από κισσό η ελιά

ΑΙΣΧΥΛΟΣ - ΣΟΦΟΚΛΗΣ - ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ

Ο Αισχύλος γεννήθηκε στην Ελευσίνα το 525 π.Χ και πέθανε στη Γέλα το 456 π.Χ

Είχε πολεμήσει τους Πέρσες στον Μαραθώνα στις Πλατέες και στην ναυμαχία της Σαλαμίνας.

Ήταν παντρεμένος και είχε 2 παιδιά.

Είναι γνωστοί 79 τίτλοι έργων του, από τα οποία σώζονται σήμερα 7 ολόκληρα

• · Αγαμέμνων
• · Ευμενίδες
• · Ικέτιδες
• · Ορέστεια
• · Πέρσες
• · Προμηθεύς Δεσμώτης
• · Χοηφόροι
• και 400 αποσπάσματα από τα υπόλοιπα.

Ο Σοφοκλής γεννήθηκε στον Κολώνο το 496 π.Χ και πέθανε στην Ατήνη το 406 π.Χ

Ήταν παντρεμένος και είχε 2 παιδιά.

· Έγραψε 123 τραγωδίες είναι όμως γνωστές κατ' όνομα οι 114, από τις οποίες έχουν διασωθεί μόνο 7 ολοκληρωμένες(

• · Οιδίπους Τύραννος
• · Οιδίπους επί Κολωνώ
• · Αντιγόνη
• · Ηλέκτρα
• · Τραχίνιαι
• · Αίας
• · Φιλοκτήτης) 
• και αρκετά αποσπάσματα από τα υπόλοιπα.

Ο Ευριπίδης γεννήθηκε την δεκαετία του 480 π.Χ στην Αθήνα και πέθανε την δεκαετία του 400 π.Χ. στην Πέλλα.

Ήταν παντρεμένος και είχε 4 παιδιά.

Είναι γνωστοί 81 τίτλοι έργων εκ των οποίων έχουν διασωθεί «πλήρη» 19 εξ ων 1 σατυρικό.(

• · Άλκηστις
• · Ανδρομάχη
• · Βάκχαι
• · Εκάβη
• · Ελένη
• · Ηλέκτρα
• · Ηρακλείδαι
• · Ηρακλής μαινόμενος
• · Ικέτιδες
• · Ιππόλυτος
• · Ιφιγένεια εν Αυλίδι
• · Ιφιγένεια εν Ταύροις
• · Ίων
• · Κύκλωψ - το μοναδικό σωζόμενο σατυρικό δράμα
• · Μήδεια
• · Ορέστης
• · Ρήσος
• · Τρωάδες
• · Φοίνισσαι

«Η κωμωδία εστίν ώσπερ είπομεν μίμησις φαυλοτέρων μεν, ου μένίοι κατά πάσαν κακίαν, αλλά του αισχρού εστι το γελοίον μόριον, το γαρ γελοίον εστιν αμάρτημά τι και αίσχος ανώδυνον και ου φθαρτικόν, οίον ευθύς το γελοίον πρόσωπον αισχρόν τι και διεστραμμένον άνευ οδύνης.»

Αριστοτέλης

50 χρόνια μετά την καθιέρωση της τραγωδίας το 486 π.Χ στα Μεγάλα Διονύσια καθιερώνετε ο θεσμός της κωμωδίας

Η κωμωδία είχε σκοπό την διασκέδαση του θεατή με κριτική που έκανε ο ποιητής σε όλα τα τρέχοντα θέματα που απασχολούσαν τους Αθηναίους πολίτες.

Είχε ελευθερία λόγου και επέτρεπε ακόμα και την αθυροστομία

Αριστοφάνης – Μένανδρος

Ο Αριστοφάνης γεννήθηκε το 445 π.Χ. στην Αθήνα και πέθανε το 385 π.Χ, στην Αθήνα

Ήταν παντρεμένος και είχε 3 παιδιά.

Έγραψε 46 κωμωδίες από τις οποίες σώζονται ολοκληρες οι 11

• · Αχαρνείς
• · Ιππείς
• · Νεφέλες
• · Σφήκες
• · Ειρήνη
• · Όρνιθες
• · Λυσιστράτη
• · Θεσμοφοριάζουσες
• · Βάτραχοι
• · Εκκλησιάζουσες
• · Πλούτος
• και από τις άλλες ορισμένοι τίτλοι και μεγάλος αριθμός αποσπασμάτων

Ο Μένανδρος γεννήθηκε την δεκαετία του 34,π.Χ. στην Κηφισιά Ερεχθηίδας και πέθανε την δεκαετία του 290 π.Χ. στην Φρεαττύς

Από τις κωμωδίες του έχουν διασωθεί κυρίως αποσπάσματα. Το μοναδικό ολοκληρωμένο έργο που σώζεται είναι

• ο Δύσκολος γνωστό και ως Μισάνθρωπος,

το οποίο παρουσιάστηκε στα Λήναια το 316 π.Χ. και κέρδισε το πρώτο βραβείο.