Σειρά άρθρων: ΤΑ 7 ΘΑΥΜΑΤΑ ΤΟΥ ΑΡΧΑΙΟΥ ΚΟΣΜΟΥ (2/7)
Του Νικόλαου Μενελάου
Τέως Προέδρου Σωματείου Ταχυδρόμων Νομού Αχαΐας
Από όλα τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου, κανένα δεν περιβάλλεται από τόσο μεγάλο μυστήριο όσο οι Κρεμαστοί Κήποι της Βαβυλώνας.
Την Πυραμίδα της Γκίζας μπορούμε ακόμη να τη δούμε.
Για τον Ναό της Αρτέμιδος, το Μαυσωλείο της Αλικαρνασσού, τον Κολοσσό της Ρόδου, το Άγαλμα του Δία και τον Φάρο της Αλεξάνδρειας διαθέτουμε αρχαιολογικά ίχνη, αρχαίες περιγραφές και ιστορικά δεδομένα που μας επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε, έστω εν μέρει, την εικόνα τους.
Για τους Κρεμαστούς Κήπους όμως τα πράγματα είναι διαφορετικά.
Δεν έχει βρεθεί μέχρι σήμερα κανένα αρχαιολογικό κατάλοιπο που να μπορεί να ταυτιστεί με βεβαιότητα μαζί τους στη Βαβυλώνα.
Οι πολυάριθμες βαβυλωνιακές επιγραφές της εποχής κατά την οποία υποτίθεται ότι κατασκευάστηκαν δεν τους αναφέρουν.
Ακόμη και ο Ηρόδοτος, που περιγράφει με εντυπωσιακές λεπτομέρειες τη Βαβυλώνα, δεν λέει ούτε μία λέξη γι’ αυτούς.
Και όμως, για περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια, οι Κρεμαστοί Κήποι θεωρούνται ένα από τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου.
Το ερώτημα λοιπόν είναι αναπόφευκτο:
Υπήρξαν πραγματικά;
Η Βαβυλώνα του Ναβουχοδονόσορα
Η παράδοση τοποθετεί τους Κρεμαστούς Κήπους στη Βαβυλώνα του 6ου αιώνα π.Χ., κατά τη βασιλεία του Ναβουχοδονόσορα Β΄.
Ήταν η εποχή κατά την οποία η πόλη βρισκόταν στο απόγειο της δύναμής της.
Ο Ναβουχοδονόσορ κυβέρνησε τη Νεοβαβυλωνιακή Αυτοκρατορία από το 605 έως το 562 π.Χ. και μετέτρεψε την πρωτεύουσά του σε μία από τις λαμπρότερες πόλεις της αρχαιότητας.
Η Πύλη της Ιστάρ, οι μεγάλες οχυρώσεις, οι ναοί, τα ανάκτορα και οι πομπικές οδοί αποτελούσαν μέρος ενός τεράστιου οικοδομικού προγράμματος.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον τοποθετήθηκε αργότερα και η ιστορία των Κρεμαστών Κήπων.
Ένας κήπος για μια βασίλισσα
Σύμφωνα με τη γνωστότερη παράδοση, ο Ναβουχοδονόσορ δημιούργησε τους Κήπους για τη σύζυγό του, η οποία καταγόταν από μια ορεινή και καταπράσινη περιοχή της Μηδίας.
Η βασίλισσα υποτίθεται ότι νοσταλγούσε τα βουνά και τη βλάστηση της πατρίδας της.
Ο βασιλιάς, θέλοντας να της προσφέρει ένα κομμάτι από τον χαμένο της τόπο, διέταξε να δημιουργηθεί μέσα στην πεδινή Βαβυλώνα ένα τεχνητό βουνό γεμάτο δέντρα, θάμνους και λουλούδια.
Η εικόνα είναι πανίσχυρη.
Μια άνυδρη πεδιάδα.
Μια τεράστια πόλη από πλίνθους.
Και στο κέντρο της, αναβαθμίδες γεμάτες πράσινο που υψώνονται η μία πάνω από την άλλη.
Όμως εδώ πρέπει να ξεχωρίσουμε την παράδοση από το βέβαιο ιστορικό γεγονός.
Η ιστορία της βασίλισσας εμφανίζεται σε μεταγενέστερες ελληνικές και ρωμαϊκές παραδόσεις και δεν επιβεβαιώνεται από σύγχρονες βαβυλωνιακές πηγές.
Τι σημαίνει «Κρεμαστοί»;
Η ονομασία δημιουργεί συχνά λανθασμένη εικόνα.
Οι Κήποι δεν «κρέμονταν» στον αέρα.
Η έννοια παραπέμπει περισσότερο σε υπερυψωμένες ή προεξέχουσες αναβαθμίδες.
Οι αρχαίοι συγγραφείς περιγράφουν μια κατασκευή με διαδοχικά επίπεδα, το ένα πάνω από το άλλο, τα οποία δημιουργούσαν την εντύπωση ενός τεχνητού λόφου ή βουνού.
Πάνω στις πλατφόρμες υπήρχε αρκετό χώμα ώστε να μπορούν να αναπτυχθούν μεγάλα δέντρα.
Αυτό από μόνο του θα ήταν τεράστιο τεχνικό επίτευγμα.
Το βάρος του χώματος, του νερού και των δέντρων απαιτούσε ισχυρές κατασκευές, ενώ οι επιφάνειες έπρεπε να προστατεύονται από τη συνεχή υγρασία.
Τι μας λένε οι αρχαίες πηγές;
Το παράδοξο είναι ότι οι γνωστότερες περιγραφές των Κρεμαστών Κήπων είναι πολύ μεταγενέστερες από την εποχή του Ναβουχοδονόσορα.
Η αρχαιότερη γνωστή αναφορά συνδέεται με τον Βήρωσο, Βαβυλώνιο ιερέα που έγραψε στα ελληνικά γύρω στο 280 π.Χ.
Το έργο του, τα Βαβυλωνιακά, δεν σώθηκε αυτούσιο.
Γνωρίζουμε όμως αποσπάσματά του επειδή τα παρέθεσαν μεταγενέστεροι συγγραφείς, κυρίως ο Ιώσηπος.
Ο Βήρωσος αποδίδει στον Ναβουχοδονόσορα την κατασκευή υπερυψωμένων κήπων που έμοιαζαν με ορεινό τοπίο.
Αργότερα ο Διόδωρος ο Σικελιώτης μας δίνει μία από τις πιο αναλυτικές περιγραφές.
Μιλά για διαδοχικές αναβαθμίδες που ανυψώνονταν σαν θέατρο και για κατασκευές αρκετά ισχυρές ώστε να στηρίζουν βαθιά στρώματα χώματος και μεγάλα δέντρα.
Αναφέρει επίσης μηχανισμό με τον οποίο το νερό ανεβαίνει στα υψηλότερα επίπεδα χωρίς να είναι ορατός από έξω.
Ο Στράβων περιγράφει επίσης τετραγωνισμένες αναβαθμίδες πάνω σε θόλους και κάνει λόγο για κοχλίες που μετέφεραν νερό από τον Ευφράτη προς τους Κήπους.
Ο Κόιντος Κούρτιος Ρούφος δίνει ακόμη μία περιγραφή στο έργο του για τον Μέγα Αλέξανδρο.
Και το έργο που αποδίδεται στον Ψευδο-Φίλωνα παρουσιάζει τους Κήπους ως εντυπωσιακό συνδυασμό αρχιτεκτονικής, χώματος και υδραυλικής τεχνολογίας.
Το πρόβλημα είναι ότι όλοι αυτοί οι συγγραφείς βρίσκονται χρονικά αρκετά μακριά από την εποχή κατά την οποία υποτίθεται ότι κατασκευάστηκαν οι Κήποι, και οι πληροφορίες τους πιθανότατα βασίζονται σε παλαιότερες πηγές που σήμερα έχουν χαθεί.
Το μεγάλο τεχνικό πρόβλημα: το νερό
Ακόμη κι αν υποθέσουμε ότι υπήρχαν πραγματικά, το δυσκολότερο πρόβλημα δεν ήταν να χτιστούν οι αναβαθμίδες.
Ήταν να παραμένουν ζωντανές.
Η Μεσοποταμία δεν είναι περιοχή όπου ένας τεράστιος υπερυψωμένος κήπος θα μπορούσε να επιβιώσει χωρίς συνεχή άρδευση.
Θα απαιτούνταν τεράστιες ποσότητες νερού κάθε ημέρα.
Οι περιγραφές του Στράβωνα και άλλων πηγών προϋποθέτουν κάποιο μηχανικό σύστημα που αντλούσε το νερό από χαμηλότερο επίπεδο και το μετέφερε προς τις ανώτερες αναβαθμίδες.
Έχουν προταθεί διάφορες λύσεις: αλυσίδες με δοχεία, τροχοί ανύψωσης νερού και συστήματα κοχλιών.
Δεν γνωρίζουμε ποιο ακριβώς χρησιμοποιήθηκε — αν χρησιμοποιήθηκε.
Η ίδια όμως η περιγραφή ενός τέτοιου υδραυλικού μηχανισμού αποτελεί έναν από τους λόγους που οι Κήποι θεωρήθηκαν Θαύμα.
Και τότε έρχεται ο Ηρόδοτος
Εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα.
Ο Ηρόδοτος, τον 5ο αιώνα π.Χ., αφιερώνει αρκετό χώρο στην περιγραφή της Βαβυλώνας.
Μιλά για τα τείχη.
Τις πύλες.
Τον Ευφράτη.
Την πολεοδομία.
Τα έργα άρδευσης.
Αλλά δεν αναφέρει τους Κρεμαστούς Κήπους.
Η σιωπή του προκαλεί εύλογα ερωτήματα.
Αν υπήρχε ένα τεράστιο τεχνητό βουνό γεμάτο βλάστηση μέσα στην πόλη, πώς είναι δυνατόν να μην το αναφέρει;
Υπάρχουν όμως δύο λόγοι για τους οποίους πρέπει να είμαστε προσεκτικοί.
Πρώτον, η απουσία μιας αναφοράς δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ανυπαρξίας.
Δεύτερον, υπάρχουν σοβαρές αμφιβολίες για το αν ο Ηρόδοτος επισκέφθηκε ο ίδιος πραγματικά τη Βαβυλώνα ή αν βασίστηκε σε πληροφορίες τρίτων για μέρος της περιγραφής του.
Άρα η σιωπή του είναι σημαντική.
Δεν είναι όμως από μόνη της τελική απόδειξη.
Ακόμη μεγαλύτερο πρόβλημα: οι ίδιοι οι Βαβυλώνιοι δεν τους αναφέρουν
Αυτό ίσως είναι πιο δύσκολο να εξηγηθεί.
Από τη βασιλεία του Ναβουχοδονόσορα έχουν σωθεί πολλές σφηνοειδείς επιγραφές.
Ο ίδιος ο βασιλιάς περιγράφει εκτενώς τα οικοδομικά έργα του.
Ναούς.
Ανάκτορα.
Τείχη.
Πύλες.
Δρόμους.
Επισκευές και νέα οικοδομήματα.
Και όμως, στις γνωστές επιγραφές του δεν υπάρχει σαφής αναφορά σε ένα έργο που να μπορούμε να ταυτίσουμε με τους Κρεμαστούς Κήπους.
Η έλλειψη αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική ακριβώς επειδή η τεκμηρίωση των οικοδομικών δραστηριοτήτων του Ναβουχοδονόσορα είναι πλούσια.
Εάν είχε κατασκευάσει ένα τόσο εντυπωσιακό έργο, γιατί δεν το αναφέρει;
Δεν υπάρχει ακόμη απάντηση που να ικανοποιεί όλους τους ερευνητές.
Οι ανασκαφές της Βαβυλώνας
Από το 1899 άρχισαν συστηματικές γερμανικές ανασκαφές στη Βαβυλώνα υπό τον αρχαιολόγο Robert Koldewey.
Η έρευνα αποκάλυψε τεράστια τμήματα της αρχαίας πόλης.
Την Πύλη της Ιστάρ.
Τμήματα των ανακτόρων.
Τείχη.
Δρόμους.
Ναούς.
Ο Koldewey πίστεψε ότι είχε εντοπίσει τους Κρεμαστούς Κήπους σε μια σειρά από δεκατέσσερις θολωτούς χώρους κοντά στο Νότιο Ανάκτορο.
Η κατασκευή ήταν ασυνήθιστα ισχυρή και φαινόταν αρχικά κατάλληλη για να στηρίζει μεγάλο βάρος.
Η ταύτιση όμως δεν άντεξε.
Πινακίδες που βρέθηκαν στον χώρο έδειξαν ότι οι θολωτοί χώροι χρησιμοποιούνταν ως αποθήκες.
Σε άλλη περιοχή, πλησιέστερα στον Ευφράτη, έχουν βρεθεί μεγάλοι αγωγοί, τοίχοι και πιθανή δεξαμενή.
Θα μπορούσαν θεωρητικά να σχετίζονται με κήπους.
Αλλά δεν αποτελούν απόδειξη.
Μετά από περισσότερο από έναν αιώνα ανασκαφών, λοιπόν, δεν έχουμε στη Βαβυλώνα ένα οικοδόμημα που να μπορούμε να δείξουμε και να πούμε: «εδώ ήταν οι Κρεμαστοί Κήποι».
Κι αν ψάχνουμε στη λάθος πόλη;
Εδώ αρχίζει η πιο συναρπαστική σύγχρονη θεωρία.
Η Βρετανίδα ασσυριολόγος Stephanie Dalley, του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης, έχει υποστηρίξει ότι οι περίφημοι Κρεμαστοί Κήποι δεν βρίσκονταν στη Βαβυλώνα.
Βρίσκονταν στη Νινευή.
Και δεν ήταν έργο του Ναβουχοδονόσορα.
Ήταν έργο του Ασσύριου βασιλιά Σενναχειρείμ, περίπου έναν αιώνα νωρίτερα.
Η πρόταση δεν είναι μια απλή υπόθεση.
Η Dalley βασίστηκε σε σφηνοειδείς επιγραφές, αρχαιολογικά κατάλοιπα και την ασσυριακή εικονογραφία.
Ο Σενναχειρείμ και ένας «κήπος χωρίς αντίπαλο»
Ο Σενναχειρείμ βασίλεψε στην Ασσυρία από το 704 έως το 681 π.Χ. και έκανε τη Νινευή πρωτεύουσά του.
Στις βασιλικές επιγραφές του περιγράφει μεγάλης κλίμακας έργα ύδρευσης και κήπους γύρω από το ανάκτορό του.
Μιλά για ένα εξαιρετικό έργο που δημιούργησε προς θαυμασμό όλων.
Η Νινευή διέθετε πράγματι περίπλοκο σύστημα καναλιών, υδραγωγείων και μηχανισμών μεταφοράς νερού.
Το γνωστό υδραγωγείο στο Jerwan, μέρος του συστήματος που έφερνε νερό προς την περιοχή της Νινευή, αποτελεί εντυπωσιακό παράδειγμα ασσυριακής υδραυλικής τεχνολογίας.
Και στα ασσυριακά ανάγλυφα βλέπουμε βασιλικούς κήπους με δέντρα, υδάτινα έργα και αναβαθμίσεις.
 |
| Το ασσυριακό ανάγλυφο των βασιλικών κήπων της Νινευή και σύγχρονη χρωματική αποκατάσταση της παράστασης. |
 |
| Το αυθεντικό ασσυριακό ανάγλυφο με παράσταση βασιλικού κήπου στη Νινευή |
Η εικόνα είναι δελεαστικά κοντά στις μεταγενέστερες περιγραφές των Κρεμαστών Κήπων.
Πώς έγινε η Νινευή... Βαβυλώνα;
Εάν η θεωρία είναι σωστή, πώς προέκυψε η τεράστια γεωγραφική σύγχυση;
Η Dalley υποστηρίζει ότι στις αρχαίες πηγές υπήρξαν γλωσσικές και ιστορικές συγχύσεις μεταξύ της Νινευή και της Βαβυλώνας και ότι η παράδοση μεταφέρθηκε σταδιακά από τη μία πόλη στην άλλη.
Η Νινευή καταστράφηκε το 612 π.Χ.
Η Βαβυλώνα, αντίθετα, παρέμεινε για αιώνες ένα από τα διασημότερα ονόματα της αρχαιότητας.
Με το πέρασμα του χρόνου, μια πραγματική ανάμνηση ασσυριακών κήπων θα μπορούσε θεωρητικά να συνδεθεί με τη διασημότερη Βαβυλώνα.
Η θεωρία επιχειρεί έτσι να εξηγήσει ταυτόχρονα δύο προβλήματα:
γιατί οι Κήποι λείπουν από τις βαβυλωνιακές πηγές και γιατί υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις για μεγάλους βασιλικούς κήπους και πολύπλοκα υδραυλικά έργα στη Νινευή.
Έχει λυθεί λοιπόν το μυστήριο;
Όχι.
Και εδώ πρέπει να είμαστε ξεκάθαροι.
Η θεωρία της Νινευή είναι σοβαρή, τεκμηριωμένη και έχει αλλάξει σημαντικά τη συζήτηση γύρω από τους Κρεμαστούς Κήπους.
Δεν αποτελεί όμως καθολικά αποδεκτή απόδειξη ότι το μυστήριο λύθηκε.
Άλλοι μελετητές εξακολουθούν να θεωρούν πιθανό ότι οι Κήποι βρίσκονταν στη Βαβυλώνα και απλώς δεν έχουν εντοπιστεί ή δεν σώθηκαν σε αναγνωρίσιμη μορφή.
Άλλοι θεωρούν ότι οι αρχαίες διηγήσεις μπορεί να συνδύασαν διαφορετικούς πραγματικούς βασιλικούς κήπους και να δημιούργησαν σταδιακά μία εξιδανικευμένη εικόνα.
Και υπάρχει φυσικά και η πιθανότητα ότι το Θαύμα, όπως το περιέγραψαν οι μεταγενέστεροι συγγραφείς, δεν υπήρξε ποτέ ακριβώς με αυτή τη μορφή.
Τρεις πιθανές απαντήσεις
Με τα στοιχεία που έχουμε σήμερα μπορούμε να διακρίνουμε τρία βασικά σενάρια.
Πρώτο: οι Κρεμαστοί Κήποι υπήρχαν πράγματι στη Βαβυλώνα, πιθανόν στο βασιλικό συγκρότημα του Ναβουχοδονόσορα, αλλά τα κατάλοιπά τους δεν έχουν ακόμη αναγνωριστεί ή έχουν χαθεί ολοκληρωτικά.
Δεύτερο: οι Κήποι υπήρχαν, αλλά βρίσκονταν στη Νινευή και ήταν έργο του Σενναχειρείμ. Μεταγενέστεροι συγγραφείς μετέφεραν την ιστορία στη Βαβυλώνα.
Τρίτο: οι περιγραφές που έφτασαν μέχρι εμάς αποτελούν σύνθεση πραγματικών κήπων, παλαιότερων παραδόσεων και λογοτεχνικής υπερβολής, από την οποία γεννήθηκε τελικά το Θαύμα.
Κανένα από τα τρία δεν μπορεί ακόμη να θεωρηθεί οριστικά αποδεδειγμένο.
Μύθος και πραγματικότητα
«Ξέρουμε ότι τους έχτισε ο Ναβουχοδονόσορ για τη γυναίκα του.»
Όχι με βεβαιότητα.
Αυτή είναι η παραδοσιακή ιστορία που διασώζουν μεταγενέστερες πηγές. Δεν έχουμε βαβυλωνιακή επιγραφή του Ναβουχοδονόσορα που να το επιβεβαιώνει.
«Οι Κρεμαστοί Κήποι έχουν βρεθεί στις ανασκαφές.»
Όχι.
Έχουν βρεθεί κατασκευές που κατά καιρούς προτάθηκαν ως υποψήφιες, αλλά καμία ταύτιση δεν θεωρείται ασφαλής.
«Αφού δεν βρέθηκαν, δεν υπήρξαν.»
Ούτε αυτό μπορούμε να πούμε.
Η αρχαιολογική απουσία δεν ισοδυναμεί πάντοτε με απόδειξη ανυπαρξίας.
«Η θεωρία της Νινευή απέδειξε πού βρίσκονταν.»
Όχι ακόμη.
Είναι μια ισχυρή επιστημονική υπόθεση, όχι οριστική λύση του προβλήματος.
Το Θαύμα που ζει περισσότερο στη φαντασία μας
Υπάρχει κάτι σχεδόν παράδοξο στην ιστορία των Κρεμαστών Κήπων.
Είναι ένα από τα διασημότερα μνημεία της παγκόσμιας ιστορίας.
Έχουν ζωγραφιστεί αμέτρητες φορές.
Έχουν εμφανιστεί σε βιβλία, κινηματογραφικές παραγωγές, παιχνίδια και αναπαραστάσεις.
Κι όμως δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ούτε πού βρίσκονταν ούτε πώς ακριβώς έμοιαζαν.
Ίσως αυτή ακριβώς η αβεβαιότητα να τους έκανε αθάνατους.
Η Μεγάλη Πυραμίδα προκαλεί δέος επειδή βρίσκεται ακόμη μπροστά μας.
Οι Κρεμαστοί Κήποι προκαλούν δέος επειδή λείπουν.
Κάπου ανάμεσα στις ελληνικές και ρωμαϊκές διηγήσεις, στις βαβυλωνιακές σιωπές, στις ασσυριακές επιγραφές και στα ερείπια της Μεσοποταμίας υπάρχει η αλήθεια.
Ίσως μια μέρα μια νέα ανασκαφή ή μια νέα ανάγνωση μιας παλιάς πινακίδας να μας φέρει πιο κοντά της.
Μέχρι τότε οι Κρεμαστοί Κήποι παραμένουν αυτό που ήταν για αιώνες:
το πιο μυστηριώδες από τα Επτά Θαύματα του Αρχαίου Κόσμου.
Στο επόμενο μέρος του αφιερώματος: Το Άγαλμα του Δία στην Ολυμπία — όταν ο Φειδίας έδωσε μορφή στον πατέρα των θεών.
Αρχαίες πηγές
Βήρωσος, Βαβυλωνιακά
— αποσπάσματα που διασώζονται κυρίως μέσω του Ιωσήπου.
Η παλαιότερη γνωστή γραπτή παράδοση που συνδέει τους υπερυψωμένους Κήπους με
τον Ναβουχοδονόσορα. Το πρωτότυπο έργο δεν σώζεται.
Διόδωρος ο Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη, II.10.
Αναλυτική περιγραφή των αναβαθμίδων, της κατασκευής και της βλάστησης των
Κήπων.
Στράβων, Γεωγραφικά,
XVI.1.5.
Περιγράφει θολωτές αναβαθμίδες και μηχανισμό ανύψωσης νερού από τον Ευφράτη.
Κόιντος Κούρτιος Ρούφος, Historiae Alexandri Magni, V.1.
Μεταγενέστερη ρωμαϊκή περιγραφή των Κρεμαστών Κήπων στο πλαίσιο της διήγησης
για τη Βαβυλώνα.
Ψευδο-Φίλων, Περὶ τῶν
ἑπτὰ θεαμάτων.
Περιγραφή των Κήπων ως τεχνικού και υδραυλικού επιτεύγματος.
Ηρόδοτος, Ιστορίαι,
I.178–186.
Εκτενής περιγραφή της Βαβυλώνας, των τειχών, του Ευφράτη και των υδραυλικών
έργων της. Είναι σημαντικός και λόγω του γεγονότος ότι δεν αναφέρει τους
Κρεμαστούς Κήπους.
Νεότερη βιβλιογραφία – αρχαιολογική έρευνα
Stephanie
Dalley, “Nineveh, Babylon and
the Hanging Gardens: Cuneiform and Classical Sources Reconciled”, Iraq
56.
Η βασική επιστημονική μελέτη που υποστηρίζει ότι
οι Κρεμαστοί Κήποι πρέπει να αναζητηθούν στη Νινευή και να συνδεθούν με τον
Σενναχειρείμ.
Karen
Polinger Foster, “The
Hanging Gardens of Nineveh”, Iraq 66.
Επισκόπηση του προβλήματος των αρχαίων πηγών, της
αρχαιολογίας και της πιθανής σύνδεσης των Κήπων με τη Νινευή.
Stephanie
Dalley, The City of Babylon:
A History, c. 2000 BC–AD 116, Cambridge University Press.
Σύγχρονη μελέτη της ιστορίας και της αρχαιολογίας
της Βαβυλώνας, συμπεριλαμβανομένου του προβλήματος των Κρεμαστών Κήπων.
Αρχαιολογικές ανασκαφές της Βαβυλώνας – Robert
Koldewey.
Οι ανασκαφές που άρχισαν το 1899 αποκάλυψαν μεγάλο μέρος της νεοβαβυλωνιακής
πόλης, χωρίς όμως να εντοπίσουν κατασκευή που να ταυτίζεται με βεβαιότητα με
τους Κρεμαστούς Κήπους.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου