Κυριακή 25 Οκτωβρίου 2026

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ

Σειρά άρθρων: 28 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940 Από την προετοιμασία στο Έπος (6/10)

Του Νικόλαου Μενελάου
Τέως Προέδρου Σωματείου Ταχυδρόμων Νομού Αχαΐας

Στις 28 Οκτωβρίου 1940, όταν η Ελλάδα εισερχόταν στον πόλεμο, η Ελληνική Βασιλική Αεροπορία καλούνταν να αντιμετωπίσει έναν αντίπαλο που διέθετε σαφή αριθμητική και υλική υπεροχή. Η Regia Aeronautica μπορούσε να στηριχθεί σε πολύ περισσότερα αεροσκάφη, μεγαλύτερη βιομηχανική βάση και δυνατότητες αναπλήρωσης απωλειών που η Ελλάδα δεν διέθετε.

Η πραγματική εικόνα όμως της ελληνικής Αεροπορίας δεν αποτυπώνεται μόνο στον αριθμό των αεροσκαφών που βρέθηκαν διαθέσιμα το πρωί της 28ης Οκτωβρίου.

Πίσω από αυτά βρισκόταν μια πολυετής προσπάθεια αναδιοργάνωσης και πολεμικής προπαρασκευής, η οποία είχε ενταθεί ιδιαίτερα από τα μέσα της δεκαετίας του 1930. Νέοι τύποι αεροσκαφών παραγγέλθηκαν στο εξωτερικό, οργανώθηκαν και αναδιατάχθηκαν Μοίρες, εκπαιδεύτηκαν νέοι χειριστές και άλλα μέλη ιπτάμενων πληρωμάτων, ενισχύθηκαν οι επίγειες υπηρεσίες και επιχειρήθηκε η δημιουργία ενός ευρύτερου δικτύου αεροδρομίων και χώρων διασποράς.

Παράλληλα αναπτύχθηκε ένα σύστημα αεράμυνας που δεν περιοριζόταν στα καταδιωκτικά. Σταθμοί επιτήρησης και κέντρα πληροφοριών και συναγερμού επιχειρούσαν να προειδοποιήσουν εγκαίρως για την εμφάνιση εχθρικών αεροσκαφών, ενώ αντιαεροπορικά πυροβόλα, προβολείς και ακουστικές συσκευές εντοπισμού συμπλήρωναν την άμυνα σημαντικών περιοχών και εγκαταστάσεων.

Όλα αυτά είχαν όμως σοβαρούς περιορισμούς. Η ελληνική Αεροπορία εξαρτιόταν σε μεγάλο βαθμό από το εξωτερικό για την προμήθεια αεροσκαφών, κινητήρων, ανταλλακτικών και άλλου πολεμικού υλικού. Με την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου οι διεθνείς προμήθειες έγιναν εξαιρετικά δυσχερείς, αρκετές παραγγελίες καθυστέρησαν ή ματαιώθηκαν και ο ελληνικός σχεδιασμός αναγκάστηκε τελικά να βασιστεί σε εκείνο που υπήρχε πραγματικά διαθέσιμο. Όπως χαρακτηριστικά διατυπωνόταν στον σχεδιασμό της εποχής, η πολεμική κινητοποίηση έπρεπε πλέον να στηριχθεί «μόνον εις ό,τι είχομεν εις χείρας μας».

Έτσι, η κατάσταση της Ελληνικής Βασιλικής Αεροπορίας τον Οκτώβριο του 1940 παρουσιάζει μια φαινομενική αντίφαση: από τη μία πλευρά έναν μικρό αεροπορικό στόλο, αποτελούμενο από διαφορετικούς τύπους αεροσκαφών και με σημαντικές ελλείψεις· από την άλλη, έναν μηχανισμό που επί χρόνια προετοιμαζόταν για την ημέρα κατά την οποία θα έπρεπε να πολεμήσει.

Για να κατανοήσουμε επομένως τι πραγματικά διέθετε η Ελλάδα όταν ξέσπασε ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος, δεν αρκεί να μετρήσουμε αεροπλάνα.

Πρέπει να δούμε πώς δημιουργήθηκε αυτή η Αεροπορία, τι αγοράστηκε και τι τελικά παραδόθηκε, ποιοι άνθρωποι επάνδρωναν τις Μοίρες της, πού είχαν διασπαρεί τα αεροσκάφη της, πώς οργανώθηκε η αεράμυνα και με ποια μέσα επιχειρήθηκε να διατηρηθεί ολόκληρος αυτός ο μηχανισμός σε πολεμική λειτουργία.

Η πορεία προς την ενιαία Ελληνική Βασιλική Αεροπορία

Η Αεροπορία που κλήθηκε να πολεμήσει τον Οκτώβριο του 1940 ήταν ακόμη ένας σχετικά νέος Κλάδος των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1930 η στρατιωτική και η ναυτική αεροπορία ακολουθούσαν χωριστή πορεία, υπαγόμενες αντίστοιχα στον Στρατό και στο Ναυτικό.

Η μεγάλη οργανωτική μεταβολή πραγματοποιήθηκε το 1930, όταν ιδρύθηκε το Υπουργείο Αεροπορίας και άρχισε η διαδικασία ενοποίησης των αεροπορικών δυνάμεων. Το επόμενο έτος ιδρύθηκε η Σχολή Αεροπορίας, η οποία αποτέλεσε πλέον τον βασικό φορέα παραγωγής του μόνιμου ιπτάμενου προσωπικού. Η εκπαίδευση οργανώθηκε σε κοινή βάση και για πρώτη φορά δημιουργούνταν σταδιακά ένα ενιαίο σύστημα επιλογής και εκπαίδευσης των μελλοντικών αεροπόρων.

Το 1934 συγκροτήθηκε το Γενικό Επιτελείο Αεροπορίας, ενώ από το 1935 καθιερώθηκε η ονομασία Ελληνική Βασιλική Αεροπορία (ΕΒΑ). Μέσα σε λίγα χρόνια είχε επομένως δημιουργηθεί ένας αυτοτελής Κλάδος, με δική του διοίκηση, εκπαίδευση και επιχειρησιακή οργάνωση.

Η διαδικασία αυτή δεν ήταν χωρίς προβλήματα. Οι πολιτικές και στρατιωτικές αναταράξεις της δεκαετίας του 1930 επηρέασαν και την Αεροπορία. Μετά το κίνημα του 1935 απομακρύνθηκε αριθμός έμπειρων στελεχών, γεγονός ιδιαίτερα σημαντικό για έναν μικρό Κλάδο στον οποίο η απώλεια έμπειρων αεροπόρων και αξιωματικών δεν μπορούσε να αναπληρωθεί γρήγορα.

Από το 1936 όμως η προετοιμασία απέκτησε νέα ένταση. Η ελληνική στρατιωτική ηγεσία γνώριζε ότι τα περισσότερα αεροσκάφη που διέθετε η χώρα προέρχονταν από την προηγούμενη περίοδο και ότι η ταχύτατη τεχνολογική εξέλιξη της αεροπορίας τα καθιστούσε ολοένα περισσότερο ανεπαρκή για έναν σύγχρονο πόλεμο.

Έτσι διαμορφώθηκε ένα ευρύ πρόγραμμα ανανέωσης και ενίσχυσης. Η ΕΒΑ έπρεπε να μπορεί να εκτελεί τέσσερις βασικές κατηγορίες αποστολών: δίωξη, βομβαρδισμό, συνεργασία με τον Στρατό και συνεργασία με το Ναυτικό. Δεν αρκούσε λοιπόν η αγορά ενός μόνο τύπου αεροσκάφους. Χρειάζονταν διαφορετικά αεροπλάνα, διαφορετικά πληρώματα και διαφορετική εκπαίδευση για κάθε αποστολή.

Στο πλαίσιο αυτό άρχισαν να καταφθάνουν στην Ελλάδα νέα αεροσκάφη: τα πολωνικά PZL P.24 για τις Μοίρες Διώξεως, τα γαλλικά Potez 633, τα βρετανικά Bristol Blenheim και Fairey Battle για τον βομβαρδισμό, τα γερμανικά Henschel Hs 126 για τη συνεργασία με τον Στρατό, καθώς και τα Dornier Do 22 και Avro Anson για αποστολές ναυτικής συνεργασίας.

Το πρόγραμμα όμως δεν εξελίχθηκε όπως είχε αρχικά σχεδιαστεί. Άλλες παραγγελίες εκτελέστηκαν πλήρως, άλλες μόνο εν μέρει και άλλες δεν έφθασαν ποτέ στην Ελλάδα. Μετά την έναρξη του ευρωπαϊκού πολέμου τον Σεπτέμβριο του 1939, οι χώρες παραγωγής χρειάζονταν πλέον τα αεροσκάφη για τις δικές τους ένοπλες δυνάμεις, ενώ οι μεταφορές και οι πληρωμές γίνονταν ολοένα δυσκολότερες.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των Potez 633. Η Ελλάδα είχε παραγγείλει 24 αεροσκάφη, αλλά παρέλαβε μόνο 12. Αντίθετα, η παραγγελία των 36 PZL P.24 είχε ολοκληρωθεί, όπως και εκείνες των 12 Dornier Do 22, των 12 Avro Anson και των 16 Henschel Hs 126. Μια δεύτερη παραγγελία 16 Henschel δεν παραδόθηκε ποτέ.

Έτσι, όσο πλησίαζε το 1940, η προσπάθεια δεν ήταν πλέον απλώς να δημιουργηθεί η Αεροπορία που είχε σχεδιαστεί στα επιτελικά γραφεία. Ήταν να συγκροτηθεί η ισχυρότερη δυνατή δύναμη με όσα αεροσκάφη είχαν πράγματι φθάσει στην Ελλάδα.

Και εδώ εμφανιζόταν ένα δεύτερο, εξίσου δύσκολο πρόβλημα.

Τα αεροπλάνα μπορούσαν να αγοραστούν όταν οι διεθνείς συνθήκες το επέτρεπαν. Οι αεροπόροι όμως έπρεπε να δημιουργηθούν.

Η εκπαίδευση των ανθρώπων που θα πολεμούσαν

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ
«Εκπαίδευση Ελλήνων αεροπόρων κατά την προπολεμική περίοδο. Η Σχολή Αεροπορίας, που ιδρύθηκε το 1931, αποτέλεσε τον βασικό πυρήνα παραγωγής των χειριστών που θα επάνδρωναν την Ελληνική Βασιλική Αεροπορία το 1940.»

Η Σχολή Αεροπορίας είχε αναλάβει από το 1931 την εκπαίδευση των νέων χειριστών με ένα οργανωμένο, πολυετές πρόγραμμα. Η αρχική πτητική εκπαίδευση πραγματοποιούνταν με εκπαιδευτικά αεροσκάφη και ακολουθούσε σταδιακά η μετάβαση σε περισσότερο απαιτητικούς τύπους και στην επιχειρησιακή εκπαίδευση.

Ιδιαίτερη σημασία είχε όχι μόνο ο αριθμός των χειριστών που εκπαιδεύονταν, αλλά και η διάρκεια και η ποιότητα της πτητικής τους εκπαίδευσης.

Η σύγκριση με την Ιταλική Βασιλική Αεροπορία παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Σύμφωνα με την έρευνα του Νικολάου Χριστοφίλη, οι Έλληνες χειριστές έφθαναν στον πόλεμο έχοντας πραγματοποιήσει σχεδόν διπλάσιες ώρες πτητικής εκπαίδευσης από τους Ιταλούς συναδέλφους τους.

Ενδεικτικά, για χειριστές που εισήλθαν στις τάξεις των δύο Αεροποριών το 1936, οι Ιταλοί είχαν μέχρι την ολοκλήρωση της εκπαίδευσής τους περίπου 170 ώρες πτήσεως, ενώ οι Έλληνες μπορούσαν να φθάσουν έως και τις 440 ώρες, μέρος των οποίων πραγματοποιούνταν ακόμη και με επιχειρησιακούς τύπους αεροσκαφών.

Η αριθμητική υπεροχή της Regia Aeronautica ήταν επομένως αναμφισβήτητη. Δεν συνεπαγόταν όμως και αντίστοιχη υπεροχή στην εκπαίδευση του ανθρώπινου δυναμικού.

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ
Εκπαιδευτικό Avro 621 Tudor (Ε.72) της Σχολής Αεροπορίας. Αεροσκάφη του τύπου χρησιμοποιήθηκαν για την εκπαίδευση των Ελλήνων χειριστών κατά την προπολεμική περίοδο.Πηγή: Αμυντικά Συστήματα.

 Εκπαιδευτικό Avro 621 Tudor (Ε.72) της Σχολής Αεροπορίας. Αεροσκάφη του τύπου χρησιμοποιήθηκαν για την εκπαίδευση των Ελλήνων χειριστών κατά την προπολεμική περίοδο.Πηγή: Αμυντικά Συστήματα.

Στην ελληνική εκπαίδευση είχαν επιπλέον ενσωματωθεί διδάγματα από τις πρόσφατες αεροπορικές επιχειρήσεις του Ισπανικού Εμφυλίου Πολέμου και από τις πρώτες εκστρατείες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η προετοιμασία των χειριστών δεν περιοριζόταν έτσι στην απόκτηση της ικανότητας πτήσεως, αλλά επιχειρούσε να τους προετοιμάσει για τις πραγματικές συνθήκες του σύγχρονου αεροπορικού πολέμου.

Αυτό το υψηλό επίπεδο εκπαίδευσης δεν μπορούσε να εξαλείψει τη διαφορά στον αριθμό και στα διαθέσιμα μέσα. Θα αποτελούσε όμως ένα από τα σημαντικότερα πλεονεκτήματα που μπορούσε να αντιπαρατάξει η μικρή Ελληνική Βασιλική Αεροπορία απέναντι στον ισχυρότερο αντίπαλό της.

Η παραγωγή χειριστών αυξανόταν όσο πλησίαζε ο πόλεμος. Από τις πρώτες επτά σειρές μονίμων αξιωματικών-χειριστών είχαν αποφοιτήσει συνολικά 105 αεροπόροι έως την 28η Οκτωβρίου 1940. Παράλληλα, από τις τρεις πρώτες σειρές μονίμων υπαξιωματικών είχαν εκπαιδευτεί άλλοι 60 χειριστές.

Οι 165 αυτοί άνδρες δεν πρέπει να θεωρηθούν αυτομάτως 165 επιχειρησιακοί χειριστές της πρώτης γραμμής. Ο αριθμός αποτυπώνει την παραγωγή εκπαιδευμένων μονίμων χειριστών των συγκεκριμένων σειρών. Η πραγματική διαθεσιμότητα στις Μοίρες εξαρτιόταν από την ειδικότητα, τη μετεκπαίδευση, την τοποθέτηση και την επιχειρησιακή κατάσταση κάθε αεροπόρου.

Υπήρχαν επιπλέον χειριστές της εφεδρείας και, βέβαια, το υπόλοιπο ιπτάμενο προσωπικό: παρατηρητές, βομβαρδιστές, ασυρματιστές και άλλα μέλη πληρωμάτων. Στα διθέσια και πολυθέσια αεροσκάφη ο αριθμός του «ιπτάμενου προσωπικού» μιας Μοίρας δεν ταυτιζόταν επομένως με τον αριθμό των χειριστών.

Αυτή η διάκριση είναι απαραίτητη για να κατανοήσουμε σωστά τους αριθμούς που συναντάμε στις πηγές.

Και μας οδηγεί στο επόμενο ερώτημα:

Πόσα αεροσκάφη και πόσες πραγματικές επιχειρησιακές Μοίρες μπορούσε να παρατάξει η Ελληνική Βασιλική Αεροπορία όταν ξημέρωσε η 28η Οκτωβρίου 1940;

Η δύναμη της ΕΒΑ την 28η Οκτωβρίου 1940

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ
Ελληνικό μαχητικό PZL P.24 με αριθμό 129. Τα PZL P.24 αποτέλεσαν τον βασικό κορμό της ελληνικής Δίωξης κατά την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου.Πηγή: Αμυντικά Συστήματα.

Ελληνικό μαχητικό PZL P.24 με αριθμό 129. Τα PZL P.24 αποτέλεσαν τον βασικό κορμό της ελληνικής Δίωξης κατά την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου.Πηγή: Αμυντικά Συστήματα.

 

Όταν άρχισε ο πόλεμος, η Ελληνική Βασιλική Αεροπορία δεν διέθετε έναν ομοιογενή στόλο. Στις Μοίρες της υπηρετούσαν αεροσκάφη διαφορετικής προέλευσης — πολωνικά, γαλλικά, βρετανικά και γερμανικά — με διαφορετικές επιδόσεις, κινητήρες, οπλισμό και ανάγκες συντήρησης.

Αυτό από μόνο του αποτελούσε ένα σοβαρό πρόβλημα για μια μικρή αεροπορία.

Στη βιβλιογραφία συναντώνται διαφορετικοί αριθμοί για τη συνολική ελληνική αεροπορική δύναμη κατά την έναρξη του πολέμου. Αναφέρεται συχνά συνολική δύναμη 158 πολεμικών αεροσκαφών διαφόρων τύπων, από τα οποία 128 χαρακτηρίζονται ως εν ενεργεία. Από αυτά, όμως, μόνο ένα μέρος αποτελούσε τα σύγχρονα καταδιωκτικά και βομβαρδιστικά πρώτης γραμμής.

Για τον λόγο αυτό εμφανίζονται επίσης αριθμοί όπως 78 ή 79 αεροσκάφη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι υπόλοιπες καταγραφές είναι κατ’ ανάγκην λανθασμένες. Οι αριθμοί εξαρτώνται από το τι ακριβώς περιλαμβάνει κάθε υπολογισμός: ολόκληρη τη δύναμη, τα εν ενεργεία αεροσκάφη, μόνο τα καταδιωκτικά και βομβαρδιστικά ή αποκλειστικά τα αεροσκάφη που θεωρούνταν άμεσα επιχειρησιακά.

Για να αποκτήσουμε επομένως καθαρότερη εικόνα, είναι προτιμότερο να εξετάσουμε τη δύναμη ανά αποστολή και Μοίρα.

Οι Μοίρες Διώξεως

Το κύριο καταδιωκτικό της ΕΒΑ ήταν το πολωνικό PZL P.24, από το οποίο η Ελλάδα είχε παραλάβει συνολικά 36 αεροσκάφη. Ήταν μονοθέσιο καταδιωκτικό και αποτελούσε τον κορμό της ελληνικής δίωξης.

Στην έναρξη του πολέμου τα PZL βρίσκονταν κυρίως στις:

21η Μοίρα Διώξεως, με 10 PZL P.24.

22η Μοίρα Διώξεως, με 9 PZL P.24.

23η Μοίρα Διώξεως, με 11 PZL P.24.

Υπήρχε επίσης η 24η Μοίρα Διώξεως, η οποία συνδέεται με τα γαλλικά Bloch MB.151. Η Ελλάδα είχε κατορθώσει να παραλάβει μόλις εννέα από τα αεροσκάφη αυτού του τύπου που προορίζονταν για αυτήν. Η ακριβής χρονική ένταξή τους όμως στην επιχειρησιακή διάταξη των πρώτων ημερών απαιτεί προσοχή, καθώς οι πηγές δεν αποτυπώνουν όλες με τον ίδιο τρόπο την κατάσταση ακριβώς την 28η Οκτωβρίου.

Η δύναμη της δίωξης ήταν επομένως μικρή. Και απέναντί της βρισκόταν η Regia Aeronautica, με σαφώς μεγαλύτερες δυνατότητες σε αριθμό αεροσκαφών και αναπλήρωση απωλειών.

Οι Μοίρες Βομβαρδισμού

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ
Potez 63.3 της 31ης Μοίρας Βομβαρδισμού εν πτήσει. Η Μοίρα διέθετε τα γαλλικής κατασκευής δικινητήρια αεροσκάφη κατά την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου.Πηγή: Αμυντικά Συστήματα.

 Η ελληνική δύναμη βομβαρδισμού παρουσίαζε ακόμη μεγαλύτερη πολυτυπία.

Η 31η Μοίρα Βομβαρδισμού διέθετε 8 Potez 633 B2.

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ
Φόρτωση βομβών σε Bristol Blenheim Mk IV της 32ης Μοίρας Βομβαρδισμού στη Βασιλική, έξω από τα Τρίκαλα, τον Οκτώβριο του 1940. Η 32η Μοίρα είχε μετασταθμεύσει εκεί από την Ελευσίνα τον Αύγουστο του ίδιου έτους.Πηγή: Αμυντικά Συστήματα.

Η 32η Μοίρα Βομβαρδισμού διέθετε 11 Bristol Blenheim Mk IV.

Η 33η Μοίρα Βομβαρδισμού διέθετε 10 επιχειρησιακά Fairey Battle B.1.

Τρεις Μοίρες, λοιπόν, με τρεις εντελώς διαφορετικούς τύπους βομβαρδιστικών.

Η κατάσταση αυτή σήμαινε ότι η τεχνική υποστήριξη δεν μπορούσε να οργανωθεί γύρω από έναν κοινό τύπο αεροσκάφους. Χρειάζονταν διαφορετικά ανταλλακτικά, διαφορετικοί κινητήρες και εξειδικευμένο προσωπικό για κάθε τύπο.

Η συνεργασία με τον Στρατό

Ιδιαίτερη σημασία είχε η αεροπορική συνεργασία με τις χερσαίες δυνάμεις. Τα αεροσκάφη αυτών των Μοιρών πραγματοποιούσαν αναγνωρίσεις, παρατηρούσαν τις κινήσεις του αντιπάλου και μετέφεραν πληροφορίες στα στρατηγεία.

Η 2η Μοίρα Στρατιωτικής Συνεργασίας διέθετε 10 Breguet 19.

Η 3η Μοίρα Στρατιωτικής Συνεργασίας, οργανωμένη σε δύο Σμήνη, διέθετε συνολικά 16 Henschel Hs 126.

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ
Potez 25 της 4ης Μοίρας Στρατιωτικής Συνεργασίας. Ο παλαιότερος αυτός τύπος χρησιμοποιήθηκε από την Ελληνική Βασιλική Αεροπορία σε αποστολές στρατιωτικής συνεργασίας και αναγνώρισης.Πηγή: Αμυντικά Συστήματα.

 

Η 4η Μοίρα Στρατιωτικής Συνεργασίας διέθετε παλαιότερα Potez 25, κατανεμημένα στα δύο Σμήνη της.

Υπήρχε ακόμη το 2828 Ανεξάρτητο Σμήνος Στρατιωτικής Συνεργασίας, με 8 Breguet 19.

Εδώ φαίνεται ίσως καθαρότερα από οπουδήποτε αλλού η συνύπαρξη του παλαιού με το νέο. Αεροσκάφη όπως τα Breguet 19 και Potez 25 προέρχονταν από μια προηγούμενη γενιά, ενώ τα Henschel Hs 126 ήταν σαφώς νεότερα.

Κι όμως, τα αεροσκάφη στρατιωτικής συνεργασίας θα αποκτούσαν από τις πρώτες κιόλας ώρες του πολέμου ιδιαίτερη σημασία, καθώς αυτά θα έδιναν στα ελληνικά στρατηγεία τις πρώτες πληροφορίες από αέρος για τις κινήσεις των ιταλικών δυνάμεων.

Η συνεργασία με το Ναυτικό

 Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ

Σχηματισμός τεσσάρων Avro Anson Mk.I πάνω από τον Σταθμό Λαρίσης. Δώδεκα αεροσκάφη του τύπου είχαν ενταχθεί στην Ελληνική Βασιλική Αεροπορία πριν από την έναρξη του πολέμου.Πηγή: Αμυντικά Συστήματα
.

Η ΕΒΑ διέθετε επίσης τρεις Μοίρες Ναυτικής Συνεργασίας.

Η 11η Μοίρα Ναυτικής Συνεργασίας χρησιμοποιούσε Fairey III F.

Η 12η Μοίρα Ναυτικής Συνεργασίας διέθετε τα νεότερα Dornier Do 22Kg.

Η 13η Μοίρα Ναυτικής Συνεργασίας χρησιμοποιούσε Avro Anson.

Οι αποστολές τους περιλάμβαναν θαλάσσια αναγνώριση, επιτήρηση και συνεργασία με το Πολεμικό Ναυτικό. Ειδικά τα υδροπλάνα μπορούσαν να χρησιμοποιούν ένα διαφορετικό δίκτυο βάσεων και σημείων εξόρμησης, όπως το Παλούκια Σαλαμίνας, η Σούδα, ο Μούδρος και άλλες παράκτιες εγκαταστάσεις.

Οι αριθμοί δεν λένε ολόκληρη την ιστορία

Η εικόνα που προκύπτει είναι μιας Αεροπορίας αριθμητικά περιορισμένης και εξοπλισμένης με ένα εξαιρετικά ανομοιογενές σύνολο αεροσκαφών.

Όμως η απλή καταμέτρηση μπορεί να είναι παραπλανητική.

Ένα αεροσκάφος καταγεγραμμένο στη δύναμη μιας Μοίρας δεν ήταν υποχρεωτικά διαθέσιμο για άμεση πολεμική αποστολή. Μπορούσε να βρίσκεται σε επισκευή ή συντήρηση, να αναμένει ανταλλακτικά ή να μην είναι διαθέσιμο για άλλον τεχνικό λόγο.

Γι’ αυτό και στο παρόν αφιέρωμα δεν θα επιχειρήσουμε να δημιουργήσουμε έναν τεχνητά «ακριβή» συνολικό αριθμό εκεί όπου οι ίδιες οι πηγές χρησιμοποιούν διαφορετικά κριτήρια.

Εκείνο που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι ότι η ΕΒΑ μπήκε στον πόλεμο με περιορισμένη δύναμη, μεγάλη πολυτυπία και ελάχιστα περιθώρια αναπλήρωσης των απωλειών της.

Και αυτό έκανε ακόμη σημαντικότερο έναν παράγοντα που δεν φαίνεται σε κανέναν πίνακα αεροσκαφών:

τους ανθρώπους που θα έπρεπε να τα κρατήσουν στον αέρα.

Οι άνθρωποι πίσω από τα αεροσκάφη

Οι αριθμοί των αεροσκαφών αποτελούν μόνο τη μία πλευρά της πραγματικής πολεμικής ισχύος μιας Αεροπορίας. Για να απογειωθεί ένα αεροπλάνο απαιτούνταν χειριστές, παρατηρητές, βομβαρδιστές, ασυρματιστές και, πίσω από αυτούς, ένα πολύ μεγαλύτερο σύνολο τεχνικών και επίγειου προσωπικού.

Η προσπάθεια να προσδιοριστεί πόσους ακριβώς χειριστές μπορούσε να διαθέσει η Ελληνική Βασιλική Αεροπορία στις 28 Οκτωβρίου 1940 συναντά ένα σημαντικό πρόβλημα: οι πηγές δεν καταγράφουν με τον ίδιο τρόπο το προσωπικό όλων των Μοιρών.

Σε ορισμένες περιπτώσεις αναφέρουν απλώς τον συνολικό αριθμό του «ιπτάμενου προσωπικού». Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί ήταν χειριστές.

Η διαφορά φαίνεται καθαρά αν συγκρίνουμε τις Μοίρες Διώξεως με τις υπόλοιπες μονάδες.

Τα PZL P.24 ήταν μονοθέσια. Επομένως, όταν στις Μοίρες τους καταγράφεται ιπτάμενο προσωπικό, μπορούμε με αρκετή ασφάλεια να το συνδέσουμε με τους χειριστές των αεροσκαφών. Στην 21η Μοίρα Διώξεως καταγράφονται 14 ιπτάμενοι αξιωματικοί και υπαξιωματικοί, στην 22η 12 και στην 23η 16.

Μόνο στις τρεις αυτές Μοίρες προκύπτουν επομένως 42 χειριστές.

Η κατάσταση αλλάζει εντελώς στις Μοίρες Βομβαρδισμού και Συνεργασίας.

Στην 31η Μοίρα Βομβαρδισμού, για παράδειγμα, αναφέρονται 23 αξιωματικοί και υπαξιωματικοί ως ιπτάμενο προσωπικό. Στην 32η Μοίρα Βομβαρδισμού ο αντίστοιχος αριθμός είναι 30 και στην 33η 25. Δεν μπορούμε όμως να προσθέσουμε αυτούς τους αριθμούς και να τους παρουσιάσουμε ως χειριστές, επειδή στα πληρώματα περιλαμβάνονταν και άλλες ειδικότητες.

Η 32η Μοίρα μάς προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Σε κατάσταση προσωπικού της 1ης Ιουνίου 1940 καταγράφονται ονομαστικά τουλάχιστον δέκα άνδρες με την ιδιότητα του χειριστή, πέρα από τον διοικητή της Μοίρας. Η συγκεκριμένη μαρτυρία είναι πολύτιμη ακριβώς επειδή διαχωρίζει την ειδικότητα του χειριστή από το υπόλοιπο ιπτάμενο προσωπικό.

Το ίδιο πρόβλημα εμφανίζεται στις Μοίρες Στρατιωτικής Συνεργασίας. Τα αεροσκάφη τους επιχειρούσαν συνήθως με πλήρωμα στο οποίο ο χειριστής συνοδευόταν από παρατηρητή. Έτσι, οι 26 ιπτάμενοι που καταγράφονται στη 2η Μοίρα Στρατιωτικής Συνεργασίας ή οι 30 της 3ης δεν μπορούν να θεωρηθούν αντίστοιχα 26 και 30 χειριστές.

Ακόμη καθαρότερη εικόνα προσφέρουν οι Μοίρες Ναυτικής Συνεργασίας, για τις οποίες διαθέτουμε λεπτομερέστερο διαχωρισμό ειδικοτήτων.

Στην 11η Μοίρα Ναυτικής Συνεργασίας καταγράφονται 8 χειριστές, από τους οποίους πέντε αξιωματικοί και τρεις υπαξιωματικοί.

Στη 12η Μοίρα Ναυτικής Συνεργασίας καταγράφονται 15 χειριστές, εννέα αξιωματικοί και έξι υπαξιωματικοί, μαζί με ξεχωριστές κατηγορίες παρατηρητών και ιπτάμενων ασυρματιστών.

Οι καταγραφές αυτές δείχνουν γιατί είναι επικίνδυνο να μετατρέπεται αυτομάτως κάθε αναφορά σε «ιπτάμενο προσωπικό» σε αριθμό πιλότων.

Πόσοι λοιπόν ήταν οι χειριστές;

Η απάντηση μπορεί να φαίνεται παράδοξη ύστερα από τόσους αριθμούς:

Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια.

Τα σωζόμενα στοιχεία δεν επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε με ασφάλεια έναν πλήρη ονομαστικό κατάλογο όλων των επιχειρησιακά διαθέσιμων χειριστών της ΕΒΑ ακριβώς την 28η Οκτωβρίου 1940. Η καταστροφή σημαντικού μέρους του αρχείου της Αεροπορίας τον Απρίλιο του 1941 δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τέτοιες προσπάθειες ανασύνθεσης.

Μπορούμε όμως να καθορίσουμε ένα ελάχιστο τεκμηριωμένο όριο.

Οι 42 χειριστές των τριών Μοιρών Διώξεως, οι τουλάχιστον 10 που καταγράφονται ονομαστικά ως χειριστές στην 32η Μοίρα Βομβαρδισμού, οι 8 της 11ης Μοίρας Ναυτικής Συνεργασίας και οι 15 της 12ης δίνουν συνολικά τουλάχιστον 75 τεκμηριωμένους χειριστές.

Ο αριθμός αυτός δεν είναι η συνολική δύναμη χειριστών της Ελληνικής Βασιλικής Αεροπορίας. Είναι απλώς το κατώτερο όριο που μπορούμε να σχηματίσουμε από μονάδες για τις οποίες τα διαθέσιμα στοιχεία επιτρέπουν σαφή διάκριση των χειριστών από τις υπόλοιπες ειδικότητες.

Στην πραγματικότητα οι χειριστές ήταν περισσότεροι. Πόσοι ακριβώς όμως ήταν επιχειρησιακά διαθέσιμοι το πρωί της 28ης Οκτωβρίου δεν είναι δυνατόν να ειπωθεί με την ίδια βεβαιότητα.

Και αυτή η αβεβαιότητα έχει τη δική της ιστορική αξία. Μας υπενθυμίζει ότι η πολεμική ισχύς της ΕΒΑ δεν μπορεί να αποδοθεί με έναν και μοναδικό αριθμό.

Πέρα από τους χειριστές

Για κάθε άνθρωπο που βρισκόταν μέσα σε ένα αεροσκάφος, πολλοί περισσότεροι εργάζονταν στο έδαφος.

Μηχανικοί και τεχνίτες συντηρούσαν κινητήρες και αεροσκάφη. Οπλουργοί προετοίμαζαν πολυβόλα, πυροβόλα και βόμβες. Ασυρματιστές διατηρούσαν τις επικοινωνίες. Προσωπικό εφοδιασμού φρόντιζε για καύσιμα, λιπαντικά, πυρομαχικά και ανταλλακτικά. Οδηγοί και συνεργεία μετακινούσαν υλικό μεταξύ βάσεων και πρόχειρων αεροδρομίων.

Αυτό το λιγότερο ορατό τμήμα της Αεροπορίας θα αποκτούσε τεράστια σημασία στον πόλεμο.

Διότι η Ελλάδα δεν είχε μόνο να διατηρήσει στον αέρα έναν μικρό αριθμό αεροσκαφών.

Έπρεπε να τα διατηρήσει επιχειρησιακά ενώ αυτά ήταν διασκορπισμένα σε ολόκληρη σχεδόν τη χώρα και μετακινούνταν συνεχώς ανάλογα με τις ανάγκες του μετώπου.

Για να γίνει αυτό, είχε προηγηθεί μια μεγάλη προσπάθεια δημιουργίας και προετοιμασίας ενός δικτύου αεροδρομίων.

Τα αεροδρόμια της πολεμικής προετοιμασίας

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ
Στρατιωτικό αεροδρόμιο Τατοΐου, 1936. Στρατιωτικοί φωτογραφίζονται μπροστά σε αεροσκάφος της Ελληνικής Αεροπορίας. Στο ένθετο, η πίσω όψη της φωτογραφίας με τη χειρόγραφη ένδειξη «Τατόι 1936».

Η απόκτηση νέων αεροσκαφών και η εκπαίδευση των πληρωμάτων δεν αρκούσαν. Σε περίπτωση πολέμου η Ελληνική Βασιλική Αεροπορία έπρεπε να εξασφαλίσει ότι τα αεροπλάνα της δεν θα παρέμεναν συγκεντρωμένα σε λίγες γνωστές βάσεις, όπου θα μπορούσαν να αποτελέσουν εύκολο στόχο μιας αιφνιδιαστικής εχθρικής επίθεσης.

Έτσι, ένα από τα σημαντικότερα τμήματα της πολεμικής προπαρασκευής ήταν η δημιουργία ενός εκτεταμένου δικτύου αεροδρομίων και πεδίων προσγειώσεως σε διάφορες περιοχές της χώρας.

Σύμφωνα με τη μελέτη «1940: Έτος Πολεμικής Προετοιμασίας», το δίκτυο περιλάμβανε 7 κύριες Αεροπορικές Βάσεις, 22 βοηθητικά αεροδρόμια και ακόμη 25 αεροδρόμια του λεγόμενου «εμπιστευτικού δικτύου».

Οι επτά κύριες βάσεις που καταγράφονται ήταν:

Σέδες Θεσσαλονίκης, Λάρισα, Δεκέλεια, Φάληρο, Θριάσιο, Νέα Αγχίαλος και Μάλεμε Κρήτης.

Η καταμέτρηση αυτή δεν είναι η μοναδική που συναντάται στη βιβλιογραφία. Άλλες δημοσιευμένες πηγές αναφέρουν έξι κύριες βάσεις, 23 βοηθητικά αεροδρόμια και 22 του εμπιστευτικού δικτύου. Η διαφορά πιθανότατα σχετίζεται με τον χρόνο στον οποίο αναφέρεται κάθε καταγραφή και με τον διαφορετικό χαρακτηρισμό ορισμένων εγκαταστάσεων.

Για τον λόγο αυτό δεν θα επιχειρήσουμε να κατασκευάσουμε έναν κατάλογο 54 αεροδρομίων αντιστοιχίζοντας αυθαίρετα κάθε γνωστό πεδίο προσγειώσεως σε μία από τις τρεις κατηγορίες.

Σημαντικότερο είναι να κατανοήσουμε γιατί δημιουργήθηκε αυτό το δίκτυο και πώς χρησιμοποιήθηκε.

Η ιταλική αεροπορική απειλή από τα Δωδεκάνησα

Η ελληνική πολεμική προετοιμασία έπρεπε να λάβει υπόψη και μια ιδιαίτερα σημαντική απειλή στα ανατολικά: την ισχυρή παρουσία της Regia Aeronautica στα ιταλοκρατούμενα Δωδεκάνησα. Η Ρόδος αποτελούσε το επίκεντρο του ιταλικού αεροπορικού δικτύου στο Αιγαίο, με οργανωμένα αεροδρόμια στα Maritsa (Μαριτσά) και στη Γαδουρά της Ρόδου ενώ αεροπορικές εγκαταστάσεις και πεδία υπήρχαν και σε άλλα νησιά. Ιδιαίτερη σημασία είχε επίσης η Λέρος, με εγκαταστάσεις για υδροπλάνα.

Από τα Δωδεκάνησα μπορούσαν να επιχειρούν ιταλικά βομβαρδιστικά, μαχητικά και αεροσκάφη αναγνώρισης, παρέχοντας στην Ιταλία μια προωθημένη αεροπορική παρουσία μέσα στο ίδιο το Αιγαίο. Έτσι, η ελληνική Αεροπορία δεν είχε να αντιμετωπίσει μόνο την απειλή από τις βάσεις της Ιταλίας και της Αλβανίας, αλλά και αεροπορικές δυνάμεις που βρίσκονταν ήδη σε μικρή απόσταση από τα ελληνικά νησιά και τις θαλάσσιες συγκοινωνίες του Αιγαίου.

Η διασπορά πριν από τον πόλεμο

Ήδη από τα μέσα Μαΐου του 1940 το Υπουργείο Αεροπορίας, σε συνεργασία με τους άλλους Κλάδους των Ενόπλων Δυνάμεων, είχε αρχίσει να λαμβάνει μέτρα προετοιμασίας για το ενδεχόμενο ιταλικής επίθεσης από τα βορειοδυτικά σύνορα.

Στις 17 Αυγούστου 1940 διατάχθηκε η έναρξη των μέτρων αραίωσης των αεροπορικών μονάδων.

Η λογική ήταν απλή: τα ελληνικά αεροσκάφη έπρεπε να εγκαταλείψουν τη συγκέντρωσή τους στις μεγάλες βάσεις και να διασπαρούν σε μικρότερα αεροδρόμια και πεδία προσγειώσεως.

Έτσι, όταν θα ερχόταν η επίθεση, ο αντίπαλος δεν θα μπορούσε με έναν βομβαρδισμό να καταστρέψει σημαντικό μέρος της ελληνικής αεροπορικής δύναμης στο έδαφος.

Η διαδικασία είχε ήδη αρχίσει πριν από την 28η Οκτωβρίου.

Η 32η Μοίρα Βομβαρδισμού, με τα Bristol Blenheim, είχε εγκατασταθεί από τα τέλη Αυγούστου στο πεδίο του Καζακλάρ, σημερινού Αμπελώνα, κοντά στη Λάρισα.

Η 31η Μοίρα Βομβαρδισμού, με τα Potez 633, χρησιμοποιούσε το πεδίο στα Νιάματα Λάρισας.

Στη Μακεδονία χρησιμοποιούνταν εγκαταστάσεις όπως το Σέδες, ο Αμυγδαλεώνας Καβάλας, το Πλατύ Ημαθίας και, στη συνέχεια των επιχειρήσεων, η Νέα Κούκλαινα Βεροίας.

Στην τελευταία περίπτωση γνωρίζουμε μάλιστα ότι επρόκειτο για βοηθητικό αεροδρόμιο του εμπιστευτικού δικτύου.

Τα «μυστικά» αεροδρόμια

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει αυτή η τρίτη κατηγορία.

Τα αεροδρόμια του εμπιστευτικού δικτύου δημιουργούνταν ώστε να υπάρχουν πρόσθετες θέσεις διασποράς και εξόρμησης, των οποίων η ύπαρξη δεν θα ήταν εύκολα γνωστή στον αντίπαλο.

Ανάμεσά τους έχουν τεκμηριωθεί το αεροδρόμιο της Παραμυθιάς, της Βασιλικής Τρικάλων, της Αμφίκλειας και της Νέας Κούκλαινας.

Η Παραμυθιά αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Οι εργασίες είχαν αρχίσει πριν από τον πόλεμο, όμως το αεροδρόμιο δεν χρησιμοποιήθηκε επιχειρησιακά κατά τις πρώτες φάσεις των επιχειρήσεων και τέθηκε ουσιαστικά σε λειτουργία αργότερα. Η μυστικότητα της εγκατάστασης θεωρούνταν τόσο σημαντική ώστε, σύμφωνα με σχετικές μαρτυρίες, αποφεύχθηκε αρχικά ακόμη και η χρησιμοποίησή της από ελληνικά αεροσκάφη που αντιμετώπιζαν προβλήματα, προκειμένου να μην αποκαλυφθεί η θέση της.

Η ύπαρξη ενός αεροδρομίου στο δίκτυο, επομένως, δεν σημαίνει ότι αυτό ήταν πλήρως επιχειρησιακό στις 28 Οκτωβρίου 1940.

Αεροδρόμιο δεν σήμαινε πάντοτε… αεροδρόμιο

Πολλά από τα βοηθητικά και εμπιστευτικά αεροδρόμια απείχαν πολύ από την εικόνα μιας οργανωμένης αεροπορικής βάσης.

Συχνά επρόκειτο ουσιαστικά για κατάλληλα διαμορφωμένα χωράφια ή εκτάσεις με χωμάτινη ή χορτάρινη επιφάνεια. Οι εγκαταστάσεις μπορούσαν να είναι ελάχιστες, η τηλεφωνική σύνδεση ανεπαρκής, η πρόσβαση δύσκολη και η τεχνική υποστήριξη περιορισμένη.

Οι καιρικές συνθήκες μπορούσαν επίσης να καταστήσουν ένα τέτοιο πεδίο προσωρινά άχρηστο.

Χαρακτηριστική είναι η περιγραφή της Νέας Κούκλαινας Βεροίας. Παρότι το έδαφος αποστράγγιζε σχετικά εύκολα τα νερά, το αεροδρόμιο δεν ήταν πάντοτε κατάλληλο για προσγειώσεις εξαιτίας των συνεχών χιονοπτώσεων στην περιοχή του Βερμίου.

Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η εμπειρία της 4ης Μοίρας στον Αμυγδαλεώνα Καβάλας. Τα παλαιά ξύλινα Potez 25 παρέμεναν για μεγάλο διάστημα εκτεθειμένα στο ύπαιθρο και παρουσίαζαν συχνές βλάβες από την παραμονή τους στις καιρικές συνθήκες. Σε αναφορά της εποχής καταγράφεται ακόμη και η παρουσία ποντικών στο εσωτερικό των πτερύγων των αεροσκαφών.

Η εικόνα μπορεί σήμερα να φαίνεται σχεδόν απίστευτη. Αποκαλύπτει όμως τις πραγματικές συνθήκες κάτω από τις οποίες έπρεπε να λειτουργήσει η ΕΒΑ.

Ένα δίκτυο που είχε έναν βασικό σκοπό

Παρά τις ελλείψεις, η δημιουργία των βοηθητικών και εμπιστευτικών αεροδρομίων έδωσε στην ελληνική Αεροπορία κάτι εξαιρετικά σημαντικό: τη δυνατότητα διασποράς.

Τα αεροσκάφη μπορούσαν να μετακινηθούν ανάλογα με την εξέλιξη των επιχειρήσεων, να βρίσκονται πλησιέστερα στο μέτωπο και, κυρίως, να μην αποτελούν συγκεντρωμένο στόχο στις μεγάλες αεροπορικές βάσεις.

Το πρωί της 28ης Οκτωβρίου, λοιπόν, η Regia Aeronautica δεν είχε απέναντί της μια ελληνική αεροπορία συγκεντρωμένη σε λίγα γνωστά σημεία.

Η ΕΒΑ είχε ήδη αρχίσει να απλώνεται σε ένα δίκτυο βάσεων, βοηθητικών πεδίων και κρυφών αεροδρομίων σε ολόκληρη τη χώρα.

Η διασπορά όμως δημιουργούσε ένα νέο πρόβλημα.

Όσο περισσότερο απομακρύνονταν οι Μοίρες από τις οργανωμένες βάσεις τους, τόσο δυσκολότερο γινόταν να φθάσουν μέχρι αυτές καύσιμα, πυρομαχικά, ανταλλακτικά, μηχανικοί και μέσα επικοινωνίας.

Και εκεί άρχιζε η μάχη που διεξαγόταν πριν ακόμη απογειωθεί το πρώτο αεροπλάνο:

Η διοικητική μέριμνα και η τεχνική υποστήριξη

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ
Ανεφοδιασμός εκπαιδευτικού/προπολεμικού σχηματισμού Fairey Battle Mk.I με καύσιμο από βαρέλια και χειροκίνητες αντλίες. Τα Fairey Battle εξόπλισαν την 33η Μοίρα Βομβαρδισμού της Ελληνικής Βασιλικής Αεροπορίας.

Ένα αεροσκάφος μπορεί να ήταν απολύτως αξιόμαχο και ο χειριστής του άριστα εκπαιδευμένος. Χωρίς όμως καύσιμα, πυρομαχικά, ανταλλακτικά και τεχνική υποστήριξη, η πολεμική του αξία μηδενιζόταν.

Αυτό αποτελούσε ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα της Ελληνικής Βασιλικής Αεροπορίας.

Η μεγάλη πολυτυπία που ήδη συναντήσαμε σήμαινε ότι η ΕΒΑ έπρεπε να υποστηρίζει ταυτόχρονα πολωνικά PZL, γαλλικά Potez και Bloch, βρετανικά Blenheim και Battle, γερμανικά Henschel, Dornier και άλλους παλαιότερους τύπους.

Δεν επρόκειτο απλώς για διαφορετικά αεροπλάνα.

Χρησιμοποιούσαν διαφορετικούς κινητήρες, εξαρτήματα και ανταλλακτικά, ενώ απαιτούσαν προσωπικό εξοικειωμένο με τη συντήρηση κάθε τύπου. Όσο μάλιστα οι Μοίρες διασπείρονταν σε βοηθητικά αεροδρόμια, τόσο μεγαλύτερη γινόταν η ανάγκη να μετακινούνται μαζί τους τεχνικά συνεργεία, καύσιμα, πυρομαχικά και εφόδια.

Η εξάρτηση από το εξωτερικό

Η μεγαλύτερη αδυναμία του συστήματος ήταν η εξάρτησή του από ξένους προμηθευτές.

Η Ελλάδα μπορούσε να δημιουργήσει αποθέματα και να οργανώσει τις υπηρεσίες της, αλλά δεν διέθετε την αεροπορική βιομηχανία που θα της επέτρεπε να κατασκευάζει σε μεγάλη κλίμακα σύγχρονα πολεμικά αεροσκάφη και τους κινητήρες τους.

Και όσο πλησίαζε ο πόλεμος, η κατάσταση χειροτέρευε.

Μετά την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, οι προμήθειες από το εξωτερικό έγιναν εξαιρετικά δύσκολες. Παραγγελίες καθυστερούσαν ή ακυρώνονταν, ενώ υλικό που είχε συμφωνηθεί να παραδοθεί στην Ελλάδα μπορούσε πλέον να θεωρείται απαραίτητο για τις ένοπλες δυνάμεις της ίδιας της χώρας παραγωγής.

Τον Ιούλιο του 1940 το Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Αμύνης εξέταζε ήδη τις ανάγκες σε πολεμικό υλικό μετά τη ματαίωση προμηθειών από την Αγγλία και τη Γαλλία.

Η πραγματικότητα αυτή οδήγησε τελικά στη σκληρή αλλά ρεαλιστική αρχή που ήδη συναντήσαμε: ο σχεδιασμός της κινητοποίησης δεν μπορούσε πλέον να στηρίζεται στην προσδοκία ότι οι ελλείψεις θα καλύπτονταν αργότερα από το εξωτερικό. Έπρεπε να βασιστεί σε ό,τι υπήρχε πραγματικά στη χώρα.

Καύσιμα και λιπαντικά

Ιδιαίτερα κρίσιμο ήταν το ζήτημα των αεροπορικών καυσίμων.

Δευτερογενείς δημοσιευμένες αναφορές ανεβάζουν το απόθεμα αεροπορικών καυσίμων κατά την έναρξη του πολέμου περίπου στους 1.500 τόνους, ποσότητα που εκτιμάται ότι αντιστοιχούσε σε περίπου 25 ημέρες αυτόνομης αεροπορικής δράσης.

Ο συγκεκριμένος αριθμός χρειάζεται όμως επιφύλαξη. Δεν κατέστη δυνατό να εντοπιστεί το πρωτογενές έγγραφο από το οποίο προέρχεται, ενώ για τα λιπαντικά δεν διαθέτουμε αντίστοιχη ασφαλή ποσοτική καταγραφή.

Αυτό που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι ότι η εξασφάλιση και η διανομή καυσίμων αποτελούσαν ζωτικό μέρος της πολεμικής προετοιμασίας. Η διασπορά των Μοιρών σε πρόχειρα και βοηθητικά αεροδρόμια έκανε το πρόβλημα ακόμη δυσκολότερο: τα καύσιμα έπρεπε πλέον να φθάνουν στα αεροσκάφη και όχι τα αεροσκάφη στις μεγάλες οργανωμένες βάσεις.

Βόμβες και πυρομαχικά

Ανάλογη προσοχή χρειάζεται και όταν εξετάζουμε τα αποθέματα πυρομαχικών.

Σε δημοσιευμένες αναφορές συναντάται ένας παλαιότερος σχεδιασμός για τη δημιουργία αποθεμάτων φυσιγγίων, βομβών και τορπιλών ικανών να καλύψουν περίπου δύο μήνες επιχειρήσεων.

Η έρευνα όμως έδειξε ότι η συγκεκριμένη αναφορά ανάγεται σε σχεδιασμό του 1931 και όχι σε απογραφή των πραγματικών αποθεμάτων της ΕΒΑ τον Οκτώβριο του 1940.

Δεν μπορούμε επομένως να ισχυριστούμε ότι στις 28 Οκτωβρίου υπήρχε πράγματι απόθεμα αεροπορικών πυρομαχικών για δύο μήνες πολέμου.

Η διάκριση είναι ουσιαστική: άλλο τι προβλεπόταν να αποκτηθεί και άλλο τι είχε τελικά αγοραστεί, παραληφθεί και αποθηκευτεί όταν άρχισε ο πόλεμος.

Το Κρατικό Εργοστάσιο Αεροπλάνων

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ
Ο χώρος συναρμολόγησης αεροπλάνων στο Κρατικό Εργοστάσιο Αεροπλάνων (ΚΕΑ) στο Παλαιό Φάληρο, το 1939.Πηγή: Τέσσαρα χρόνια διακυβερνήσεως Ι. Μεταξά (4 Αυγούστου 1936 – 4 Αυγούστου 1940), τόμ. Δ΄.

Μέσα σε αυτές τις συνθήκες αποκτούσε ιδιαίτερη σημασία το Κρατικό Εργοστάσιο Αεροπλάνων στο Φάληρο.

Η αξία του δεν βρισκόταν μόνο στην κατασκευή ή συναρμολόγηση αεροσκαφών. Εξίσου σημαντική ήταν η δυνατότητα επισκευής αεροπλάνων και κινητήρων, εργασίες που σε συνθήκες πολέμου μπορούσαν να επιστρέψουν στη μάχη ένα αεροσκάφος το οποίο διαφορετικά θα έπρεπε να εγκαταλειφθεί.

Για την περίοδο πριν από την 28η Οκτωβρίου οι πηγές δίνουν εντυπωσιακούς αριθμούς επισκευών αεροσκαφών και κινητήρων, παρουσιάζουν όμως μικρές αποκλίσεις μεταξύ τους. Για τον λόγο αυτό έχει μεγαλύτερη αξία το ασφαλές συμπέρασμα παρά η επιλογή ενός αμφισβητούμενου απόλυτου αριθμού:

η Ελλάδα είχε δημιουργήσει πριν από τον πόλεμο εγχώρια τεχνική υποδομή ικανή να πραγματοποιεί σημαντικές επισκευές και συντηρήσεις αεροσκαφών και κινητήρων.

Δεν μπορούσε να καταστήσει την ΕΒΑ αυτάρκη. Μπορούσε όμως να παρατείνει σημαντικά τη ζωή του διαθέσιμου υλικού.

Και στον πόλεμο που ερχόταν αυτό θα ήταν αποφασιστικής σημασίας.

Κάθε απώλεια αεροσκάφους ήταν δύσκολο να αναπληρωθεί με ένα καινούργιο από το εξωτερικό. Έτσι η επισκευή, η επαναχρησιμοποίηση εξαρτημάτων και, αργότερα, η αξιοποίηση υλικού από αεροσκάφη που δεν μπορούσαν πλέον να πετάξουν μετατράπηκαν σε αναγκαίες πρακτικές επιβίωσης.

Ένας αγώνας πίσω από τις γραμμές

Πίσω λοιπόν από κάθε απογείωση υπήρχε μια δεύτερη επιχείρηση που δεν φαινόταν στον ουρανό.

Έπρεπε να μεταφερθούν καύσιμα και βόμβες, να επισκευαστούν κινητήρες, να βρεθούν ανταλλακτικά, να λειτουργήσουν οι επικοινωνίες και να υποστηριχθούν Μοίρες εγκατεστημένες πολλές φορές σε πρόχειρα πεδία μακριά από τις κύριες βάσεις.

Η πολεμική προετοιμασία της ΕΒΑ δεν ήταν επομένως μόνο αγορά αεροσκαφών και εκπαίδευση χειριστών.

Ήταν και η προσπάθεια να δημιουργηθεί ο μηχανισμός που θα επέτρεπε σε αυτά τα αεροσκάφη να απογειώνονται ξανά την επόμενη ημέρα.

Υπήρχε όμως ακόμη ένα κρίσιμο πρόβλημα.

Πριν τα ελληνικά καταδιωκτικά μπορέσουν να απογειωθούν για να αντιμετωπίσουν έναν εισβολέα, η χώρα έπρεπε πρώτα να γνωρίζει ότι αυτός ερχόταν.

Η αεράμυνα και το δίκτυο προειδοποίησης

Η προστασία του ελληνικού εναέριου χώρου δεν μπορούσε να στηριχθεί αποκλειστικά στις λίγες Μοίρες Διώξεως.

Για να μπορέσουν τα ελληνικά καταδιωκτικά να αντιδράσουν, έπρεπε προηγουμένως να εντοπιστούν τα εχθρικά αεροσκάφη, να προσδιοριστεί κατά το δυνατόν η πορεία τους και η πληροφορία να μεταδοθεί γρήγορα στις αρμόδιες υπηρεσίες.

Για τον σκοπό αυτό είχε δημιουργηθεί ένα εκτεταμένο δίκτυο επιτήρησης και συναγερμού, υπό την Υπηρεσία Γενικής Ασφάλειας Αέρος.

Το δίκτυο περιλάμβανε:

11 Κέντρα Συναγερμού,
101 Κέντρα Πληροφοριών και
595 Σταθμούς Επιτηρήσεως.

Συνολικά επρόκειτο για περισσότερα από 700 σημεία διαφορετικών βαθμίδων και λειτουργιών. Δεν ήταν, φυσικά, 707 ισοδύναμοι «σταθμοί». Οι Σταθμοί Επιτηρήσεως αποτελούσαν το εκτεταμένο δίκτυο παρατήρησης, ενώ τα Κέντρα Πληροφοριών και τα Κέντρα Συναγερμού αναλάμβαναν τη συγκέντρωση, αξιολόγηση και περαιτέρω μετάδοση των πληροφοριών.

Τα μάτια και τα αυτιά της αεράμυνας

Η Ελλάδα δεν διέθετε στις 28 Οκτωβρίου 1940 ένα επιχειρησιακό δίκτυο ραντάρ αντίστοιχο με εκείνο που είχε ήδη αναπτύξει η Μεγάλη Βρετανία.

Έτσι, ο εντοπισμός των εχθρικών αεροσκαφών στηριζόταν κατά κύριο λόγο στον άνθρωπο.

Παρατηρητές τοποθετημένοι σε κατάλληλα σημεία παρακολουθούσαν τον ουρανό και μετέδιδαν πληροφορίες για αεροσκάφη που έβλεπαν ή άκουγαν. Οι επικοινωνίες, κυρίως μέσω του τηλεφωνικού δικτύου, επέτρεπαν στην πληροφορία να κινηθεί από την περιφέρεια προς τα Κέντρα Πληροφοριών και Συναγερμού.

Η έκταση του συστήματος φαίνεται χαρακτηριστικά στην Ήπειρο.

Στην περιοχή των Ιωαννίνων υπήρχαν Σταθμοί Επιτηρήσεως σε σημεία όπως το Καλπάκι, το Δελβινάκι, η Κόνιτσα, η Ζίτσα και το Μέτσοβο, μαζί με πολλούς ακόμη μικρότερους σταθμούς. Κέντρα Πληροφοριών λειτουργούσαν στα Ιωάννινα, στο Καλπάκι, στην Κόνιτσα και στο Μέτσοβο.

Ένας παρατηρητής σε ένα απομακρυσμένο σημείο των συνόρων μπορούσε επομένως να αποτελέσει τον πρώτο κρίκο μιας αλυσίδας που κατέληγε στον συναγερμό μιας ολόκληρης περιοχής.

Ο συναγερμός φθάνει στις πόλεις

Η προειδοποίηση δεν αφορούσε μόνο τις στρατιωτικές μονάδες.

Οι ελληνικές πόλεις έπρεπε επίσης να ενημερωθούν για την προσέγγιση εχθρικών αεροσκαφών.

Οι σειρήνες αποτελούσαν το βασικό μέσο συναγερμού στα μεγάλα αστικά κέντρα. Εκεί όμως όπου δεν υπήρχαν διαθέσιμα αντίστοιχα μέσα, προβλεπόταν η χρησιμοποίηση τηλεφώνων και ακόμη και κωδωνοκρουσιών των εκκλησιών για τη μετάδοση της προειδοποίησης στον πληθυσμό.

Ο αεροπορικός πόλεμος είχε πλέον μετατρέψει ολόκληρη τη χώρα σε πιθανό πεδίο μάχης.

Ενεργητική και παθητική αεράμυνα

Η ελληνική αεράμυνα διακρινόταν ουσιαστικά σε δύο μεγάλες κατηγορίες.

Η ενεργητική αεράμυνα περιλάμβανε τα μέσα που μπορούσαν να αντιμετωπίσουν άμεσα τα εχθρικά αεροσκάφη: τα καταδιωκτικά και το αντιαεροπορικό πυροβολικό, μαζί με τα μέσα υποστήριξης της βολής.

Η παθητική αεράμυνα είχε διαφορετική αποστολή. Στόχος της ήταν να μειώσει τις συνέπειες ενός βομβαρδισμού με μέτρα όπως η συσκότιση, η απόκρυψη και παραλλαγή σημαντικών στόχων, η κατασκευή και οργάνωση καταφυγίων, η προστασία του πληθυσμού και η αντιμετώπιση των ζημιών μετά την επίθεση.

Κατά τη διάρκεια του 1940 είχαν ληφθεί μέτρα για καταφύγια, συσκότιση των πόλεων, υγειονομική περίθαλψη και προστασία κρίσιμων κέντρων της οικονομικής ζωής.

Ο άμαχος πληθυσμός αποτελούσε πλέον μέρος του συστήματος άμυνας.

Τα αντιαεροπορικά όπλα

Η ενεργητική άμυνα στο έδαφος στηριζόταν σε ένα σχετικά μικρό αλλά πολυποίκιλο σύνολο αντιαεροπορικών όπλων.

Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ
Ελληνικό αντιαεροπορικό πυροβόλο Rheinmetall των 20 mm με το πλήρωμά του σε θέση μάχης. Τα ελαφρά αντιαεροπορικά αποτελούσαν μέρος της ενεργητικής αεράμυνας που είχε οργανωθεί πριν από την είσοδο της Ελλάδας στον πόλεμο.Πηγή: Quartermaster Section.

Στις προπολεμικές προμήθειες περιλαμβάνονταν βαριά αντιαεροπορικά πυροβόλα Krupp των 88 χιλιοστών, πυροβόλα Rheinmetall των 37 χιλιοστών και ταχυβόλα Rheinmetall των 20 χιλιοστών, καθώς και μικρότερος αριθμός άλλων αντιαεροπορικών όπλων και πολυβόλων.

Σύμφωνα με τις καταγραφές που διαθέτουμε, είχαν αποκτηθεί:

24 Krupp των 88 χιλ.,
54 Rheinmetall των 37 χιλ.,
108 Rheinmetall των 20 χιλ.,
32 αντιαεροπορικά πολυβόλα των 13,2 χιλ. και
4 Bofors των 80 χιλ.

Η δύναμη αυτή δεν ήταν μεγάλη για την έκταση της χώρας και για τον αριθμό των σημείων που έπρεπε να προστατευθούν. Τα αντιαεροπορικά μέσα έπρεπε να κατανεμηθούν μεταξύ του μετώπου, των μεγάλων πόλεων, των λιμανιών, των αεροδρομίων και άλλων στρατηγικών εγκαταστάσεων.

Προβολείς και «ακουστικά ραντάρ»

Η προπολεμική αεράμυνα διέθετε και μέσα που σήμερα μοιάζουν σχεδόν ξεχασμένα.

Στο υλικό που είχε αποκτηθεί περιλαμβάνονταν 18 προβολείς με τα ειδικά οχήματά τους και 6 ακουστικές συσκευές εντοπισμού, επίσης με ειδικά οχήματα.

Οι τελευταίες δεν ήταν ραντάρ.

Ήταν μεγάλες συσκευές ακουστικού εντοπισμού, σχεδιασμένες να συλλαμβάνουν από απόσταση τον ήχο των κινητήρων των αεροσκαφών και να βοηθούν στον προσδιορισμό της κατεύθυνσης από την οποία πλησίαζαν.

Τη νύχτα μπορούσαν να συνεργάζονται με τους προβολείς: πρώτα επιχειρούνταν ο ακουστικός εντοπισμός του στόχου, στη συνέχεια οι προβολείς προσπαθούσαν να τον φωτίσουν και, εφόσον επιτυγχανόταν ο εντοπισμός του, τα αντιαεροπορικά πυροβόλα μπορούσαν να ανοίξουν πυρ.

Ήταν μια τεχνολογία που βρισκόταν ήδη στα όριά της.

Το μέλλον ανήκε στο ραντάρ.

Και όμως, η Ελλάδα είχε πειραματιστεί με το ραντάρ

Εδώ υπάρχει μια λιγότερο γνωστή πτυχή της ελληνικής πολεμικής προετοιμασίας.

Πριν από τον πόλεμο είχε αναπτυχθεί στην Ελλάδα πειραματική έρευνα ραδιοεντοπισμού με κεντρικό πρόσωπο τον καθηγητή του Εθνικού Μετσοβίου Πολυτεχνείου Παύλο Σαντορίνη.

Οι δοκιμές είχαν προχωρήσει αρκετά ώστε το 1940 το σύστημα να παρουσιαστεί σε βρετανική στρατιωτική αποστολή.

Αυτό όμως δεν πρέπει να οδηγήσει στο αντίθετο λάθος.

Η ύπαρξη της ελληνικής πειραματικής έρευνας δεν σημαίνει ότι η χώρα διέθετε επιχειρησιακό δίκτυο ραντάρ όταν άρχισε ο πόλεμος. Το σύστημα επιτήρησης της 28ης Οκτωβρίου εξακολουθούσε να στηρίζεται ουσιαστικά στους επίγειους παρατηρητές, στις επικοινωνίες και στα συμβατικά μέσα εντοπισμού.

Η ελληνική προσπάθεια δείχνει, ωστόσο, ότι η νέα τεχνολογία δεν ήταν άγνωστη στη χώρα και ότι είχαν ήδη γίνει βήματα προς αυτήν.

Ένα τεράστιο δίκτυο ανθρώπων

Πίσω από τους αριθμούς —595 Σταθμοί Επιτηρήσεως, 101 Κέντρα Πληροφοριών και 11 Κέντρα Συναγερμού— υπήρχαν άνθρωποι.

Άνθρωποι που έπρεπε να παρατηρούν τον ουρανό, να αναγνωρίζουν όσο μπορούσαν τα αεροσκάφη, να εκτιμούν την πορεία τους και να μεταδίδουν γρήγορα την πληροφορία.

Το σύστημα ασφαλώς δεν ήταν αλάνθαστο. Η ταχύτητα των σύγχρονων αεροσκαφών, οι καιρικές συνθήκες, τα προβλήματα επικοινωνίας και τα ανθρώπινα λάθη περιόριζαν την αποτελεσματικότητά του.

Ήταν όμως το σύστημα που διέθετε η Ελλάδα.

Και όταν ξημέρωσε η 28η Οκτωβρίου 1940, αυτό το δίκτυο, τα αντιαεροπορικά πυροβόλα και οι Μοίρες Διώξεως αποτελούσαν μαζί τις διαδοχικές γραμμές άμυνας του ελληνικού ουρανού.

Η πολεμική προετοιμασία είχε πλέον ολοκληρωθεί.

Το επόμενο ερώτημα δεν ήταν πια τι είχε προλάβει να οργανώσει η Ελλάδα.

Ήταν αν όλα αυτά θα λειτουργούσαν όταν θα εμφανίζονταν πραγματικά τα πρώτα ιταλικά αεροσκάφη.

Τι είχε επιτευχθεί έως την 28η Οκτωβρίου 1940

Αν εξετάσουμε συνολικά την πορεία της Ελληνικής Βασιλικής Αεροπορίας από τα μέσα της δεκαετίας του 1930 μέχρι την έναρξη του πολέμου, η εικόνα δεν είναι ούτε εκείνη μιας πλήρως προετοιμασμένης αεροπορικής δύναμης ούτε όμως μιας Αεροπορίας που βρέθηκε απροετοίμαστη μπροστά στην ιταλική επίθεση.

Η πραγματικότητα βρίσκεται ανάμεσα στα δύο.

Μέσα σε λίγα χρόνια είχε πραγματοποιηθεί μια μεγάλη προσπάθεια αναδιοργάνωσης και εκσυγχρονισμού.

Είχαν αποκτηθεί νέα καταδιωκτικά, βομβαρδιστικά και αεροσκάφη συνεργασίας. Είχαν οργανωθεί οι αντίστοιχες Μοίρες. Η Σχολή Αεροπορίας παρήγε νέους χειριστές, ενώ παράλληλα εκπαιδευόταν το υπόλοιπο ιπτάμενο και τεχνικό προσωπικό.

Είχε δημιουργηθεί ένα εκτεταμένο δίκτυο κύριων, βοηθητικών και εμπιστευτικών αεροδρομίων και είχε αρχίσει πριν από την κήρυξη του πολέμου η διασπορά των αεροπορικών μονάδων.

Είχε οργανωθεί σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης με εκατοντάδες σταθμούς επιτήρησης και κέντρα πληροφοριών και συναγερμού.

Είχαν αποκτηθεί νέα αντιαεροπορικά όπλα, προβολείς και ακουστικά μέσα εντοπισμού.

Παράλληλα, το Κρατικό Εργοστάσιο Αεροπλάνων και οι τεχνικές υπηρεσίες της ΕΒΑ έδιναν στη χώρα μια περιορισμένη αλλά πολύτιμη δυνατότητα συντήρησης και επισκευής του αεροπορικού υλικού.

Όλα αυτά δεν δημιουργήθηκαν μετά την 28η Οκτωβρίου.

Υπήρχαν ήδη όταν άρχισε ο πόλεμος.

Εκεί όπου η προετοιμασία δεν πρόλαβε να ολοκληρωθεί

Απέναντι σε αυτά τα επιτεύγματα υπήρχαν σοβαρές αδυναμίες.

Η μεγαλύτερη ήταν η ίδια η αριθμητική δύναμη της ΕΒΑ.

Η Ελλάδα δεν διέθετε την οικονομική και βιομηχανική βάση που θα της επέτρεπε να δημιουργήσει μια Αεροπορία συγκρίσιμη σε μέγεθος με εκείνη μιας μεγάλης ευρωπαϊκής δύναμης. Ακόμη και το φιλόδοξο πρόγραμμα προμηθειών των προηγούμενων ετών δεν μπορούσε να αλλάξει αυτή τη βασική πραγματικότητα.

Και όσα είχαν σχεδιαστεί δεν παραδόθηκαν όλα.

Η έναρξη του ευρωπαϊκού πολέμου το 1939 ανέτρεψε μεγάλο μέρος του ελληνικού εξοπλιστικού προγραμματισμού. Χώρες από τις οποίες η Ελλάδα περίμενε αεροσκάφη, κινητήρες και άλλο υλικό χρειάζονταν πλέον την παραγωγή τους για τις δικές τους ανάγκες.

Έτσι, αεροσκάφη που είχαν παραγγελθεί δεν έφθασαν ποτέ, ενώ άλλες παραγγελίες εκτελέστηκαν μόνο κατά ένα μέρος.

Το πρόβλημα της πολυτυπίας

Υπήρχε όμως και μια αδυναμία που είχε δημιουργηθεί ακριβώς από την προσπάθεια γρήγορου εξοπλισμού.

Η ΕΒΑ είχε αναγκαστεί να αγοράσει αεροσκάφη από πολλές διαφορετικές χώρες.

Το αποτέλεσμα ήταν ένας στόλος εξαιρετικά ανομοιογενής.

PZL, Bloch, Potez, Blenheim, Battle, Henschel, Dornier, Anson και παλαιότεροι τύποι έπρεπε να συντηρούνται ταυτόχρονα από έναν σχετικά μικρό μηχανισμό.

Σε περίοδο ειρήνης αυτό αποτελούσε σοβαρό τεχνικό πρόβλημα.

Σε περίοδο πολέμου, όταν οι γραμμές ανεφοδιασμού από το εξωτερικό μπορούσαν να διακοπούν από τη μια ημέρα στην άλλη, μπορούσε να εξελιχθεί σε κρίσιμη αδυναμία.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα: η αναπλήρωση

Η Regia Aeronautica μπορούσε να χάσει αεροσκάφη και να τα αντικαταστήσει.

Η Ελλάδα είχε πολύ μικρότερη δυνατότητα να κάνει το ίδιο.

Αυτό ίσως ήταν το σημαντικότερο μειονέκτημα της ΕΒΑ.

Δεν αρκούσε να αντέξει την πρώτη ημέρα ή την πρώτη εβδομάδα. Έπρεπε να διατηρήσει την πολεμική της δύναμη όσο οι επιχειρήσεις συνεχίζονταν.

Κάθε αεροσκάφος που καταστρεφόταν, κάθε κινητήρας που έπαυε να είναι επισκευάσιμος και κάθε έμπειρος χειριστής που χανόταν αποτελούσαν απώλειες πολύ δυσκολότερο να αναπληρωθούν από ό,τι για τον αντίπαλο.

Γι' αυτό αποκτούσαν τόσο μεγάλη σημασία η συντήρηση, οι επισκευές, η διασπορά και η οικονομία των διαθέσιμων μέσων.

Προετοιμασμένη — αλλά όχι ολοκληρωμένη

Ίσως αυτή να είναι η φράση που περιγράφει καλύτερα την Ελληνική Βασιλική Αεροπορία της 28ης Οκτωβρίου 1940.

Ήταν προετοιμασμένη, αλλά η προετοιμασία της δεν είχε ολοκληρωθεί.

Είχε δημιουργήσει οργάνωση.

Είχε εκπαιδεύσει ανθρώπους.

Είχε αποκτήσει σύγχρονα για την εποχή αεροσκάφη, αλλά όχι όσα επιθυμούσε.

Είχε οργανώσει αεροδρόμια και διασπορά.

Είχε δημιουργήσει δίκτυο επιτήρησης και συναγερμού.

Είχε ενισχύσει την αντιαεροπορική άμυνα και τις τεχνικές υπηρεσίες της.

Δεν είχε όμως καταφέρει να εξαλείψει την αριθμητική υστέρηση, την πολυτυπία, την εξάρτηση από ξένους προμηθευτές και τη δυσκολία αναπλήρωσης απωλειών.

Και ο χρόνος είχε τελειώσει.

Η ώρα της δοκιμασίας

Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940 δεν υπήρχε πλέον περιθώριο για νέες παραγγελίες, νέες βάσεις ή νέα προγράμματα εκπαίδευσης.

Ό,τι είχε προλάβει να δημιουργηθεί έπρεπε τώρα να λειτουργήσει.

Οι χειριστές θα έμπαιναν στα αεροσκάφη τους.

Οι μηχανικοί θα προσπαθούσαν να κρατήσουν όσα περισσότερα μπορούσαν σε πτητική κατάσταση.

Οι παρατηρητές των Σταθμών Επιτηρήσεως θα αναζητούσαν στον ουρανό τα πρώτα εχθρικά αεροπλάνα.

Τα Κέντρα Πληροφοριών και Συναγερμού θα μετέδιδαν τις προειδοποιήσεις.

Τα αντιαεροπορικά πυροβόλα θα περίμεναν τους πρώτους στόχους.

Και από τα κύρια και βοηθητικά αεροδρόμια της χώρας θα απογειώνονταν τα αεροσκάφη μιας μικρής Αεροπορίας που γνώριζε ότι δεν είχε πολλά περιθώρια απωλειών.

Η περίοδος της προετοιμασίας είχε τελειώσει.

Από εκείνη τη στιγμή θα άρχιζε η περίοδος της απόδειξης.

ΣΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ: Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο:ΤΟ ΝΑΥΤΙΚΟ

Πηγές – Βιβλιογραφία

Μελέτες – Βιβλία – Ψηφιακά αρχεία PDF

Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας, 1940: Έτος Πολεμικής Προετοιμασίας.
Βασική πηγή για την επιχειρησιακή οργάνωση της Ελληνικής Βασιλικής Αεροπορίας, τη διάταξη των Μοιρών, την αεράμυνα, τη διασπορά και το δίκτυο των αεροδρομίων.

Παπαδάκης, Παναγιώτης–Βαρδής, Υποπτέραρχος (Ι) ε.α., Η πορεία προς την Ενιαία Πολεμική Αεροπορία – Παραγωγή Ιπταμένου Προσωπικού 1912–1946, Μουσείο Ιστορίας Πολεμικής Αεροπορίας, Αθήνα, 2010.
Βασική πηγή για τη Σχολή Αεροπορίας, την εκπαίδευση και την παραγωγή αξιωματικών και υπαξιωματικών χειριστών.

Βλάσσης, Κωνσταντίνος Δ., Αμυντική πολιτική, επιτελικός σχεδιασμός & χρηματοδότηση εξοπλισμών στην Ελλάδα προ του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου (1934–1940), Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αθήνα, 2016.
Χρησιμοποιήθηκε για τον εξοπλιστικό σχεδιασμό, τις παραγγελίες και παραδόσεις αεροσκαφών, τη χρηματοδότηση και τις δυσχέρειες των εξωτερικών προμηθειών κατά το 1940.

Χριστοφίλης, Νικόλαος, Οι Καταρρίψεις, οι Έλληνες Αεροπόροι και ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.
Χρησιμοποιήθηκε για στοιχεία σχετικά με τις ελληνικές αεροπορικές καταρρίψεις, το ιπτάμενο προσωπικό και τις επίσημες μεταπολεμικές καταγραφές. Η μελέτη παραπέμπει, μεταξύ άλλων, στην επίσημη Ιστορία της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας της Υπηρεσίας Ιστορίας Πολεμικής Αεροπορίας.

32η Μοίρα Βομβαρδισμού, ιστορική μαρτυρία – ψηφιακό αρχείο PDF.
Χρησιμοποιήθηκε ιδιαίτερα για την οργάνωση και το προσωπικό της 32ης Μοίρας Βομβαρδισμού και για την ονομαστική καταγραφή των χειριστών της.

Βασική επίσημη βιβλιογραφία

Γενικό Επιτελείο Αεροπορίας / Υπηρεσία Ιστορίας Πολεμικής Αεροπορίας, Ιστορία της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας (1930–1941), Τόμος Γ΄, Αθήνα, 1990.

Βλάσσης, Κωνσταντίνος Δ. (επιμ.), Οι Εξοπλισμοί της Ελλάδος 1936–1940 – Τα απόρρητα πρακτικά του Ανωτάτου Συμβουλίου Εθνικής Αμύνης.

Χριστοφίλης, Νικόλαος, Πολεμική Προπαρασκευή της Ελληνικής Αεροπορίας 1936–1940, εκδόσεις Δούρειος Ίππος, Αθήνα, 2025.

Αβέρωφ, Νικόλαος – Μάρκος, Γεώργιος, Η Αεροπορία εν τω Ισπανικώ Πολέμω.

Οικονομάκος, Πέτρος, Η Αεροπορία μας, αδημοσίευτη μελέτη, 1942, με μεταγενέστερες συμπληρώσεις του 1946· χρησιμοποιήθηκε έμμεσα μέσω της σχετικής βιβλιογραφίας.

Διαδικτυακές και συμπληρωματικές πηγές

Πολεμική Αεροπορία – Υπηρεσία Ιστορίας Πολεμικής Αεροπορίας, ιστορικό και ψηφιακό υλικό.

Γενικό Επιτελείο Εθνικής Άμυνας, ιστορικό ψηφιακό υλικό για την πολεμική προετοιμασία του 1940.

Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ιστορικό υλικό για την έρευνα του καθηγητή Παύλου Σαντορίνη και την ελληνική προπολεμική προσπάθεια ανάπτυξης συστήματος ραδιοεντοπισμού.

Defenceline, παρουσίαση του έργου του Νικολάου Χριστοφίλη Πολεμική Προπαρασκευή της Ελληνικής Αεροπορίας 1936–1940.

SLpress, παρουσίαση και στοιχεία από την έρευνα για την πολεμική προπαρασκευή της Ελληνικής Βασιλικής Αεροπορίας.

 


Πριν από το ΟΧΙ – Πώς προετοιμάστηκε η Ελλάδα για τον πόλεμο: Η ΑΕΡΟΠΟΡΙΑ

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου