Σειρά άρθρων: 28 ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 1940 Από την προετοιμασία στο Έπος (8/10)
Του Νικόλαου Μενελάου
Τέως Προέδρου Σωματείου Ταχυδρόμων Νομού Αχαΐας
Ο αθέατος πόλεμος που είχε αρχίσει πολύ πριν ακουστεί το πρώτο «Αέρα!»
Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, όταν ο Ιταλός πρεσβευτής Εμανουέλε Γκράτσι έφθανε στην κατοικία του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά για να του επιδώσει το ιταλικό τελεσίγραφο, ο πόλεμος που θα ακολουθούσε δεν ήταν για την ελληνική ηγεσία ένας κεραυνός εν αιθρία.
Εδώ και περισσότερο από ενάμιση χρόνο, από την ιταλική κατάληψη της Αλβανίας τον Απρίλιο του 1939, η Αθήνα παρακολουθούσε με ολοένα μεγαλύτερη ανησυχία τις κινήσεις της Ρώμης. Διπλωμάτες, πρόξενοι, στρατιωτικοί, αξιωματικοί των υπηρεσιών ασφαλείας, άνθρωποι της παραμεθορίου και άτυπα δίκτυα πληροφοριών συγκέντρωναν κομμάτι κομμάτι την εικόνα όσων συνέβαιναν στην απέναντι πλευρά των συνόρων.
Πληροφορίες έφθαναν από τα Τίρανα, τους Αγίους Σαράντα και άλλες ελληνικές προξενικές αρχές στην Αλβανία. Άλλες έρχονταν από τη Ρώμη και τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Στην Ήπειρο, άνθρωποι που γνώριζαν κάθε δρόμο και πέρασμα παρακολουθούσαν τις μετακινήσεις των ιταλικών μονάδων. Στην Αθήνα, ακόμη και μια φράση που μπορούσε να ξεφύγει σε μια κοινωνική συγκέντρωση ήταν δυνατόν να φθάσει λίγες ώρες αργότερα στις αρμόδιες υπηρεσίες.
Δεν επρόκειτο για ένα ενιαίο κατασκοπευτικό δίκτυο ούτε για μια μυθιστορηματική επιχείρηση μυστικών πρακτόρων. Ήταν κάτι πολύ πιο σύνθετο: ένα πλέγμα διπλωματικής πληροφόρησης, στρατιωτικής παρατήρησης, προξενικών αναφορών, αντικατασκοπείας και ανθρώπινων επαφών, που σταδιακά αποκάλυπτε τις ιταλικές προθέσεις.
Και όμως, μέχρι τις τελευταίες ημέρες, παρέμενε ένα κρίσιμο ερώτημα:
Θα επιτεθεί πράγματι η Ιταλία; Και αν ναι, πότε;
Γιατί κάθε ανησυχητική πληροφορία μπορούσε να ακολουθηθεί από μια νέα καθησυχαστική διαβεβαίωση της Ρώμης. Κάθε στρατιωτική συγκέντρωση μπορούσε να παρουσιαστεί ως μέτρο που δεν στρεφόταν εναντίον της Ελλάδας. Και η ελληνική κυβέρνηση, αποφασισμένη να μην προσφέρει το παραμικρό πρόσχημα για επίθεση, προσπαθούσε ταυτόχρονα να προετοιμάσει τη χώρα χωρίς να εμφανιστεί ως εκείνη που προκαλούσε την κρίση.
Έτσι, πίσω από τη γνωστή ιστορία της 28ης Οκτωβρίου εξελισσόταν επί δεκαοκτώ μήνες μια άλλη, λιγότερο γνωστή αναμέτρηση.
Ένας αθέατος πόλεμος πληροφοριών και διπλωματικών ελιγμών, στον οποίο η Ελλάδα προσπαθούσε να καταλάβει τι σχεδίαζε η Ιταλία — και η Ιταλία προσπαθούσε μέχρι σχεδόν την τελευταία στιγμή να αποκρύψει πότε θα έκανε την κίνησή της.
Η ιστορία αυτή αρχίζει όχι τον Οκτώβριο του 1940.
Αρχίζει στις 7 Απριλίου 1939, όταν τα ιταλικά στρατεύματα αποβιβάζονται στην Αλβανία.
Η Αλβανία αλλάζει τα πάντα – Απρίλιος 1939
Τα ξημερώματα της 7ης Απριλίου 1939, Μεγάλης Παρασκευής για την Καθολική Εκκλησία, οι ιταλικές δυνάμεις αποβιβάζονταν στις αλβανικές ακτές. Η επιχείρηση του Μουσολίνι έθετε τέλος στην ανεξαρτησία της Αλβανίας και, για την Ελλάδα, δημιουργούσε μια εντελώς νέα στρατηγική πραγματικότητα.
 |
| Ιταλικά στρατεύματα και πολεμικό υλικό στο λιμάνι του Δυρραχίου, κατά την εισβολή στην Αλβανία τον Απρίλιο του 1939. Πηγή: Arkiva Digjitale Shqiptare. |
Μέχρι τότε η Αλβανία λειτουργούσε ως γεωγραφικό ενδιάμεσο ανάμεσα στην Ελλάδα και την Ιταλία. Μέσα σε λίγες ημέρες, όμως, ο ιταλικός στρατός βρέθηκε ακριβώς στα ελληνικά σύνορα.
Η Αθήνα είχε αρχίσει να αντιλαμβάνεται τι ερχόταν πριν ακόμη πραγματοποιηθούν οι πρώτες αποβάσεις.
Ένας καπετάνιος βλέπει την προετοιμασία
Στις 4 Απριλίου 1939, τρεις ημέρες πριν από την εισβολή, μια πληροφορία έφθασε στην ελληνική διπλωματική υπηρεσία από μια πηγή που κάθε άλλο παρά θύμιζε επαγγελματία κατάσκοπο.
Έλληνας πλοίαρχος, ο οποίος είχε φθάσει στο Μπρίντιζι, παρατήρησε την ασυνήθιστη συγκέντρωση ιταλικών δυνάμεων. Σύμφωνα με την αναφορά που διαβιβάστηκε στην Αθήνα, στο λιμάνι βρίσκονταν περίπου δέκα πολεμικά πλοία και δέκα μεταγωγικά, ενώ περίπου 10.000 Ιταλοί στρατιώτες επιβιβάζονταν σε αυτά.
Ο πλοίαρχος ενημέρωσε το ελληνικό προξενείο στους Αγίους Σαράντα. Από εκεί η πληροφορία διαβιβάστηκε στην ελληνική πρεσβεία στα Τίρανα και στη συνέχεια στην Αθήνα.
Ήταν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο θα λειτουργούσε η ελληνική πληροφόρηση τους επόμενους δεκαοκτώ μήνες.
Δεν υπήρχαν μόνο μυστικοί πράκτορες. Ένας ναυτικός, ένας έμπορος, ένας ταξιδιώτης ή ένας κάτοικος της παραμεθορίου μπορούσε να δει μια μετακίνηση στρατευμάτων, μια φάλαγγα οχημάτων ή μια ασυνήθιστη δραστηριότητα σε ένα λιμάνι και να μεταφέρει την πληροφορία στις ελληνικές αρχές.
Παράλληλα, από τον Αυλώνα έφθαναν επίσης ανησυχητικές πληροφορίες. Το ελληνικό προξενείο μετέδιδε ότι αναμενόταν ιταλική κατάληψη της πόλης.
Η εισβολή δεν ήταν πλέον απλώς ένα διπλωματικό ενδεχόμενο.
Ο Ζώγου ζητά βοήθεια
Την ίδια ώρα ο βασιλιάς της Αλβανίας Ζώγου Α΄ απέρριπτε τις ιταλικές απαιτήσεις, οι οποίες ουσιαστικά θα μετέτρεπαν τη χώρα του σε ιταλικό προτεκτοράτο.
 |
| Ο βασιλιάς Ζώγου Α΄ της Αλβανίας, ο οποίος αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη χώρα μετά την ιταλική εισβολή του Απριλίου 1939. |
Στις 4 Απριλίου ενημέρωνε, μέσω των διπλωματικών επαφών του, ότι διέθετε περίπου 15.000 άνδρες και ήταν αποφασισμένος να αντισταθεί. Ζητούσε παράλληλα βοήθεια από τις χώρες της Βαλκανικής Συνεννόησης, καθώς και από τη Βρετανία και τη Γαλλία.
Η βοήθεια αυτή δεν ήρθε.
Στις 7 Απριλίου οι Ιταλοί αποβιβάστηκαν στα αλβανικά λιμάνια. Παρά τις εστίες αντίστασης —χαρακτηριστικότερη εκείνη στο Δυρράχιο— η τεράστια στρατιωτική υπεροχή της Ιταλίας δεν άφηνε ουσιαστικά περιθώρια.
Στις 8 Απριλίου τα ιταλικά στρατεύματα μπήκαν στα Τίρανα.
Ο Ζώγου, η βασίλισσα Γεραλδίνη και το νεογέννητο παιδί τους πέρασαν στην Ελλάδα, όπου έγιναν δεκτοί από την ελληνική κυβέρνηση.
Για την Αθήνα όμως το σημαντικότερο ερώτημα ήταν πλέον διαφορετικό:
Μετά την Αλβανία, ποιος θα ήταν ο επόμενος;
Η Ελλάδα προετοιμάζεται — αλλά σιωπηλά
Οι ελληνικές αρχές δεν περίμεναν να πάρουν την απάντηση.
Επισήμως, η Αθήνα προσπαθούσε να διατηρήσει την ψυχραιμία της και να αποφύγει οποιαδήποτε κίνηση μπορούσε να παρουσιαστεί από τη Ρώμη ως πρόκληση.
Πίσω όμως από τη δημόσια εικόνα η κατάσταση ήταν διαφορετική.
Στις 8 Απριλίου, ο Αμερικανός πρεσβευτής στην Αθήνα Λίνκολν ΜακΒη αναφέρει στην Ουάσιγκτον ότι, ενώ ο Έλληνας διπλωμάτης Νικόλαος Μαυρουδής τού δήλωνε πως δεν είχε διαταχθεί γενική επιστράτευση και ότι στην Ήπειρο είχε σταλεί μόνο ένα επιπλέον σύνταγμα, άλλες πληροφορίες που διέθετε ο Αμερικανός πρεσβευτής έδειχναν μεγαλύτερη κινητοποίηση.
Οι άδειες στρατιωτικών είχαν ανακληθεί, το Πολεμικό Ναυτικό συγκεντρωνόταν στο Ιόνιο, η Ήπειρος ενισχυόταν και στην Κέρκυρα είχαν δοθεί εντολές να αποκρουστεί ενδεχόμενη απόβαση «με κάθε κόστος».
Εμφανίζεται έτσι ήδη από τον Απρίλιο του 1939 μια τακτική που η ελληνική κυβέρνηση θα ακολουθούσε μέχρι τις παραμονές του πολέμου:
δημόσια ψυχραιμία — στρατιωτική επαγρύπνηση στο παρασκήνιο.
Η Κέρκυρα και ο φόβος μιας δεύτερης επίθεσης
Η ανησυχία κορυφώθηκε αμέσως μετά την κατάληψη της Αλβανίας.
Στις 9 Απριλίου, Κυριακή του Πάσχα, πληροφορίες περί ενδεχόμενης ιταλικής ενέργειας εναντίον της Κέρκυρας έφθασαν μέχρι το Λονδίνο. Ο Έλληνας πρεσβευτής Χαράλαμπος Σιμόπουλος συναντήθηκε εκτάκτως με τον Βρετανό υπουργό Εξωτερικών λόρδο Χάλιφαξ.
Την ίδια όμως στιγμή που η ελληνική πλευρά προετοιμαζόταν για το χειρότερο, από την άλλη πλευρά άρχιζαν να φθάνουν καθησυχαστικές διαβεβαιώσεις.
Ο Τσιάνο διαβεβαίωνε ότι η Ιταλία δεν σχεδίαζε επίθεση κατά της Ελλάδας.
Και στις 10 Απριλίου 1939, ο ίδιος ο Μουσολίνι έδινε επίσημη διαβεβαίωση ότι η Ιταλία θα σεβόταν την ελληνική εδαφική ακεραιότητα.
Ήταν η πρώτη πράξη ενός παιχνιδιού που θα επαναλαμβανόταν πολλές φορές μέχρι τον Οκτώβριο του 1940:
μια ανησυχητική πληροφορία.
Μια ελληνική στρατιωτική προετοιμασία.
Μια ιταλική διαβεβαίωση.
Και ύστερα… μια νέα πληροφορία.
Η Αθήνα είχε κάθε λόγο να ακούει τις διαβεβαιώσεις της Ρώμης.
Είχε όμως πλέον και κάθε λόγο να μην επαναπαύεται σε αυτές.
Από την κρίση στην πρόσκαιρη ύφεση – Καλοκαίρι και φθινόπωρο 1939
Η κατάληψη της Αλβανίας είχε αλλάξει οριστικά τον στρατηγικό χάρτη των Βαλκανίων. Η Ελλάδα όμως δεν μπορούσε να γνωρίζει αν ο Μουσολίνι σκόπευε να συνεχίσει αμέσως προς νότον ή αν η Αλβανία αποτελούσε, τουλάχιστον προσωρινά, το τέλος της ιταλικής επέκτασης.
Η Αθήνα βρισκόταν έτσι μπροστά σε μια δύσκολη ισορροπία. Έπρεπε να προετοιμάζεται για το ενδεχόμενο πολέμου χωρίς να εμφανίζεται ότι εγκαταλείπει την ουδετερότητά της και, κυρίως, χωρίς να προσφέρει στη Ρώμη το πρόσχημα που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον της.
Η Ελλάδα δεν μπορούσε να πολεμήσει μόνη στη θάλασσα
Η ανησυχία αποτυπωνόταν και στους ελληνικούς στρατιωτικούς σχεδιασμούς.
Στις 23 Αυγούστου 1939, λίγες ημέρες πριν ξεσπάσει ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, μελέτη του ελληνικού Ναυτικού κατέληγε σε μια σκληρή διαπίστωση: ένας πόλεμος με την Ιταλία θα έθετε την Ελλάδα απέναντι σε μια συντριπτικά ισχυρότερη ναυτική δύναμη.
Χωρίς ουσιαστική βρετανική και γαλλική ναυτική υποστήριξη, η θέση της χώρας θα ήταν εξαιρετικά δύσκολη.
Η Αθήνα επομένως δεν είχε κανένα συμφέρον να προκαλέσει μια πρόωρη αναμέτρηση.
Αυτό εξηγεί και τη διπλωματική στάση του Μεταξά.
Στις 21 Αυγούστου, σε συνάντησή του με τον Εμανουέλε Γκράτσι, υπογράμμισε την επιθυμία της Ελλάδας να διατηρήσει καλές σχέσεις με την Ιταλία και διαβεβαίωσε ότι δεν θα επέτρεπε στη Βρετανία να χρησιμοποιήσει ελληνικά λιμάνια εναντίον της.
Ταυτόχρονα όμως διαμαρτυρήθηκε για την εχθρική στάση που εκδηλωνόταν από ιταλικής πλευράς.
Η ελληνική πολιτική είχε ήδη αποκτήσει τα δύο χαρακτηριστικά που θα τη συνόδευαν μέχρι τον Οκτώβριο του 1940:
αποφυγή της πρόκλησης προς τα έξω — προετοιμασία για το χειρότερο στο εσωτερικό.
Ο πόλεμος ξεσπά — αλλά η Ιταλία μένει έξω
Την 1η Σεπτεμβρίου 1939, η γερμανική εισβολή στην Πολωνία άνοιξε τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Για την Ελλάδα υπήρξε όμως μια προσωρινή ανακούφιση.
Η Ιταλία δεν μπήκε αμέσως στον πόλεμο. Ο Μουσολίνι επέλεξε τη λεγόμενη «μη εμπόλεμη» στάση, γεγονός που απομάκρυνε, τουλάχιστον προσωρινά, τον κίνδυνο μιας άμεσης ελληνοϊταλικής σύγκρουσης.
Και λίγες ημέρες αργότερα ήρθε ακόμη πιο ενθαρρυντικό μήνυμα.
Στις 12 Σεπτεμβρίου, ο Μουσολίνι έδωσε στον Γκράτσι γραπτές οδηγίες σύμφωνα με τις οποίες η Ιταλία δεν σχεδίαζε στρατιωτική ενέργεια εναντίον της Ελλάδας. Παράλληλα, ιταλικές δυνάμεις στην Αλβανία θα απομακρύνονταν περίπου 20 χιλιόμετρα από τα ελληνικά σύνορα.
Αυτή τη φορά η αποκλιμάκωση δεν υπήρχε μόνο στα λόγια.
Υπήρχε και μια στρατιωτική κίνηση που μπορούσε να παρατηρηθεί.
Ο Μεταξάς αισθάνθηκε πραγματική ανακούφιση.
Μια φιλία που έμοιαζε να επιστρέφει
 |
| Ο Εμανουέλε Γκράτσι, Ιταλός πρεσβευτής στην Αθήνα την περίοδο 1939–1940. Αριστερά, το εξώφυλλο της έκδοσης του βιβλίου του «Il principio della fine (L'impresa di Grecia)». Δεξιά, ψηφιακή αναπαράσταση βασισμένη σε ιστορική φωτογραφία. |
Στις 20 Σεπτεμβρίου 1939 ακολούθησε κοινή ελληνοϊταλική ανακοίνωση. Οι σχέσεις των δύο χωρών παρουσιάζονταν πλέον ως σχέσεις ειλικρινούς φιλίας και αμοιβαίας εμπιστοσύνης.
Και στις 28 Οκτωβρίου 1939, ακριβώς έναν χρόνο πριν από το ιταλικό τελεσίγραφο, Αθήνα και Ρώμη αντάλλασσαν νέες διαβεβαιώσεις για την πολιτική ειρήνης και φιλίας που επιθυμούσαν να ακολουθήσουν.
Η σύμπτωση της ημερομηνίας αποκτά, εκ των υστέρων, σχεδόν συμβολικό χαρακτήρα:
28 Οκτωβρίου 1939 — ειρήνη και φιλία.
28 Οκτωβρίου 1940 — πόλεμος.
Δεν σημαίνει ότι η ελληνική κυβέρνηση πίστεψε ξαφνικά πως κάθε κίνδυνος είχε εξαφανιστεί. Η Ιταλία εξακολουθούσε να κατέχει την Αλβανία, τα ιταλικά Δωδεκάνησα βρίσκονταν απέναντι από τα ελληνικά νησιά και η τεράστια διαφορά στρατιωτικής ισχύος παρέμενε.
Όμως το φθινόπωρο του 1939 υπήρχαν πραγματικοί λόγοι να θεωρεί η Αθήνα ότι η άμεση κρίση είχε, τουλάχιστον για την ώρα, υποχωρήσει.
Και αυτό είναι σημαντικό για όσα θα ακολουθούσαν.
Γιατί οι ιταλικές διαβεβαιώσεις δεν λειτουργούσαν απλώς ως προπαγάνδα. Κατά περιόδους συνοδεύονταν από κινήσεις που τις καθιστούσαν πειστικές.
Η ελληνική ηγεσία έπρεπε επομένως κάθε φορά να απαντά στο ίδιο δύσκολο ερώτημα:
Πότε η Ρώμη έλεγε πράγματι την αλήθεια — και πότε προσπαθούσε απλώς να κερδίσει χρόνο;
Για μερικούς μήνες, η απάντηση φάνηκε να είναι καθησυχαστική.
Δεν θα παρέμενε έτσι.
Την άνοιξη του 1940, και ακόμη περισσότερο μετά την είσοδο της Ιταλίας στον πόλεμο τον Ιούνιο, οι πληροφορίες από την Αλβανία θα άρχιζαν και πάλι να γίνονται ανησυχητικές.
1940 – Η Ιταλία μπαίνει στον πόλεμο και η ανησυχία επιστρέφει
Η σχετική ύφεση που είχε επικρατήσει στις ελληνοϊταλικές σχέσεις από το φθινόπωρο του 1939 δεν μπορούσε να διαρκέσει για πάντα.
Την άνοιξη του 1940 η γερμανική προέλαση στη Δυτική Ευρώπη άλλαζε με εκπληκτική ταχύτητα τις ισορροπίες. Ο Μουσολίνι παρακολουθούσε τις νίκες του Χίτλερ και φοβόταν ότι ο πόλεμος θα τελείωνε πριν η Ιταλία προλάβει να εξασφαλίσει το δικό της μερίδιο.
Στις 10 Ιουνίου 1940, η Ιταλία κήρυξε τον πόλεμο στη Βρετανία και τη Γαλλία.
Για την Ελλάδα άρχιζε μια νέα περίοδος αβεβαιότητας.
«Θα παραμείνουμε ουδέτεροι — αλλά θα πολεμήσουμε αν δεχθούμε επίθεση»
Την ίδια ημέρα, οι πρεσβευτές της Βρετανίας και της Γαλλίας επισκέφθηκαν τον Μεταξά.
Η ελληνική θέση ήταν σαφής.
Η Ελλάδα επιθυμούσε να διατηρήσει την ουδετερότητά της. Δεν επρόκειτο όμως να δεχθεί παραβίαση της ανεξαρτησίας ή της εδαφικής της ακεραιότητας χωρίς να αντισταθεί.
Η βρετανική πλευρά, από την άλλη, διαβεβαίωνε ότι δεν σκόπευε να προκαταλάβει ελληνικό έδαφος για να εμποδίσει μια ενδεχόμενη ιταλική ενέργεια.
Αυτό είχε ιδιαίτερη σημασία. Η Αθήνα γνώριζε ότι οποιαδήποτε πρόωρη βρετανική στρατιωτική παρουσία στην Ελλάδα θα μπορούσε να προσφέρει στη Ρώμη το ιδανικό πρόσχημα για επέμβαση.
Η ελληνική κυβέρνηση προσπαθούσε επομένως να κερδίσει χρόνο.
Και ταυτόχρονα παρακολουθούσε την Αλβανία.
Οι αριθμοί αρχίζουν να μεγαλώνουν
Ήδη στις 11 Ιουνίου, μόλις μία ημέρα μετά την είσοδο της Ιταλίας στον πόλεμο, η ελληνική κυβέρνηση ενημέρωνε τον Αμερικανό πρεσβευτή Λίνκολν ΜακΒη ότι νέες ιταλικές δυνάμεις έφθαναν στην Αλβανία.
Η κατάσταση δεν θεωρούνταν ακόμη τέτοια ώστε να αποδεικνύει άμεση επίθεση.
Όμως οι ελληνικές υπηρεσίες παρακολουθούσαν τις μετακινήσεις.
Την επομένη, 12 Ιουνίου, ο αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Αλέξανδρος Παπάγος παρουσίασε στον Αμερικανό στρατιωτικό ακόλουθο την εικόνα που είχε σχηματίσει η ελληνική στρατιωτική πληροφόρηση.
Οι ιταλικές δυνάμεις στην Αλβανία υπολογίζονταν ήδη σε περίπου 100.000 άνδρες, ενώ υπήρχαν πληροφορίες και για πρόσθετες δυνάμεις.
Οι αριθμοί από μόνοι τους δεν αποκάλυπταν την πρόθεση του Μουσολίνι.
Έδειχναν όμως ότι η Ελλάδα δεν μπορούσε πλέον να αντιμετωπίζει την ιταλική παρουσία στην Αλβανία ως μια μακρινή διπλωματική απειλή.
Ένας αθέατος μηχανισμός στα σύνορα
Την ίδια περίοδο λειτουργούσε στην παραμεθόριο ένας πολύ διαφορετικός μηχανισμός συλλογής πληροφοριών.
Στην περιοχή της Κόνιτσας, ο δάσκαλος Σταύρος Γκατσόπουλος, με επίκεντρο τη Μολυβδοσκέπαστη, είχε οργανώσει ένα εθελοντικό δίκτυο ανθρώπων που παρακολουθούσε τις κινήσεις στην απέναντι πλευρά των συνόρων και διοχέτευε πληροφορίες στην VIII Μεραρχία του υποστράτηγου Χαράλαμπου Κατσιμήτρου.
Δεν επρόκειτο για επαγγελματίες κατασκόπους.
Ήταν άνθρωποι που ζούσαν στην περιοχή, γνώριζαν τα περάσματα, τους δρόμους και τις καθημερινές κινήσεις και μπορούσαν να αντιληφθούν πότε κάτι άλλαζε.
Οι πληροφορίες αυτές επέτρεπαν στην VIII Μεραρχία να σχηματίζει εικόνα όχι μόνο για την παρουσία των Ιταλών αλλά και για τις μεταβολές στη διάταξή τους.
Χαρακτηριστικά, μέσω αυτού του δικτύου έφθασε στον Κατσιμήτρο η πληροφορία ότι ιταλικές μονάδες είχαν λάβει οδηγίες να μην πλησιάζουν σε απόσταση μικρότερη περίπου των 15 χιλιομέτρων από τα ελληνικά σύνορα.
Την ίδια περίοδο, οι ελληνικές προφυλακές ανέφεραν ακόμη και φιλική συμπεριφορά Ιταλών στρατιωτών στην άλλη πλευρά.
Αυτή η λεπτομέρεια έχει ιδιαίτερη σημασία.
Γιατί στα σύνορα δεν υπήρχε ακόμη η εικόνα δύο στρατών που περίμεναν με το δάχτυλο στη σκανδάλη.
Υπήρχαν επαφές, συνομιλίες και μια καθημερινότητα που μπορούσε να δημιουργεί την εντύπωση ότι ο πόλεμος ίσως τελικά να αποφεύγονταν.
Πίσω όμως από αυτή την επιφανειακή ηρεμία, οι πληροφορίες συνέχιζαν να συγκεντρώνονται.
Η προετοιμασία χωρίς τη λέξη «επιστράτευση»
Η Αθήνα αντιμετώπιζε ένα δύσκολο πρόβλημα.
Αν προχωρούσε σε γενική επιστράτευση, η Ρώμη θα μπορούσε να την παρουσιάσει ως εχθρική ενέργεια και να ισχυριστεί ότι η Ελλάδα προετοιμαζόταν για πόλεμο.
Αν δεν έκανε τίποτε, κινδύνευε να βρεθεί απροετοίμαστη.
Η λύση ήταν μια σταδιακή και όσο γινόταν λιγότερο εμφανής κινητοποίηση.
Επιστρατεύονταν επιλεκτικά κλάσεις εφέδρων. Μονάδες ενισχύονταν. Η Ήπειρος αποκτούσε μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη. Το Ναυτικό, η παράκτια άμυνα, το βαρύ πυροβολικό, οι μονάδες αντιαεροπορικής άμυνας, οι διαβιβάσεις και άλλες κρίσιμες υπηρεσίες αύξαναν σταδιακά την ετοιμότητά τους.
Τον Αύγουστο, ξένοι στρατιωτικοί ακόλουθοι στην Αθήνα υπολόγιζαν ότι οι άνδρες που βρίσκονταν ήδη υπό τα όπλα μπορούσαν να φθάνουν ακόμη και τις 300.000.
Η Ελλάδα δηλαδή απέφευγε να χρησιμοποιήσει τη λέξη «γενική επιστράτευση», αλλά στην πράξη προετοιμαζόταν συστηματικά για το ενδεχόμενο πολέμου.
Και αυτό γινόταν ενώ οι πληροφορίες από την άλλη πλευρά γίνονταν ολοένα πιο ανησυχητικές.
Αύγουστος – Η προπαγάνδα προετοιμάζει το έδαφος
Στις αρχές Αυγούστου η ιταλική στάση απέναντι στην Ελλάδα άλλαξε αισθητά.
Ο ιταλικός και αλβανικός Τύπος άρχισε να δημοσιεύει κατηγορίες εναντίον της Αθήνας. Η Ελλάδα παρουσιαζόταν ως χώρα που καταπίεζε αλβανικούς πληθυσμούς, υποκινούσε επεισόδια και προετοίμαζε εχθρικές ενέργειες.
Ο θάνατος του Αλβανού Νταούτ Χότζα χρησιμοποιήθηκε από την ιταλική προπαγάνδα ως ακόμη ένα όπλο εναντίον της Ελλάδας.
Στην Αθήνα το μοτίβο ήταν ανησυχητικά γνώριμο.
Οι κατηγορίες μπορούσαν να λειτουργήσουν ως κατασκευή προσχήματος για μια στρατιωτική ενέργεια που θα παρουσιαζόταν αργότερα ως «απάντηση» σε ελληνικές προκλήσεις.
Στις 14 Αυγούστου, ο Μεταξάς έστειλε μέσω της ελληνικής πρεσβείας στην Ουάσιγκτον μήνυμα με το οποίο απέρριπτε τις ιταλικές κατηγορίες και επαναλάμβανε ουσιαστικά τη βασική ελληνική θέση:
η Ελλάδα δεν επιζητούσε πόλεμο.
Αν όμως δεχόταν επίθεση, θα αντιστεκόταν.
Μία ημέρα αργότερα, στις 15 Αυγούστου 1940, μια τορπίλη χτύπησε το εύδρομο «Έλλη» στο λιμάνι της Τήνου.
Η ελληνική κυβέρνηση γνώριζε πολύ περισσότερα για την ταυτότητα του επιτιθέμενου απ' όσα επέλεξε τότε να ανακοινώσει δημοσίως.
Αλλά αυτή είναι μια ιστορία που έχουμε ήδη εξετάσει χωριστά.
Για τη δική μας αφήγηση έχει σημασία κάτι άλλο:
μετά τον Δεκαπενταύγουστο, η Αθήνα είχε πλέον μπροστά της στρατιωτικές συγκεντρώσεις στην Αλβανία, μια κλιμακούμενη προπαγανδιστική εκστρατεία και μια πραγματική πολεμική ενέργεια εναντίον ελληνικού πολεμικού πλοίου.
Κι όμως ο πόλεμος δεν άρχισε.
Όχι ακόμη.
Αυτό ακριβώς έκανε τους επόμενους δύο μήνες ακόμη δυσκολότερους στην ερμηνεία.
Γιατί τον Σεπτέμβριο του 1940, την ώρα που η Ελλάδα συνέχιζε αθόρυβα την προετοιμασία της, από την Ιταλία θα έφθαναν για ακόμη μία φορά μηνύματα που έδειχναν ότι ίσως η κρίση μπορούσε να εκτονωθεί.
Σεπτέμβριος 1940 – Ανάμεσα στις πληροφορίες και στις διαβεβαιώσεις
Ο τορπιλισμός της «Έλλης» δεν οδήγησε σε άμεση ελληνοϊταλική σύγκρουση. Η ελληνική κυβέρνηση απέφυγε να κατονομάσει δημοσίως την Ιταλία και συνέχισε την πολιτική που ακολουθούσε ήδη επί μήνες: καμία πρόκληση προς τη Ρώμη, αλλά καμία χαλάρωση της στρατιωτικής προετοιμασίας.
Η κατάσταση όμως είχε γίνει πλέον πολύ πιο επικίνδυνη.
Στην Αλβανία οι ιταλικές δυνάμεις παρέμεναν συγκεντρωμένες, ενώ οι πληροφορίες που έφθαναν στην Αθήνα δεν επέτρεπαν εφησυχασμό.
Οι Ιταλοί παραμένουν στα σύνορα
Στις 6 Σεπτεμβρίου 1940, ο Αμερικανός πρεσβευτής Λίνκολν ΜακΒη ενημέρωνε την Ουάσιγκτον ότι οι ιταλικές στρατιωτικές συγκεντρώσεις στην Αλβανία εξακολουθούσαν να προκαλούν ανησυχία στην ελληνική κυβέρνηση.
Η Ελλάδα συνέχιζε να ενισχύει τις δυνάμεις της, αποφεύγοντας όμως και πάλι να χαρακτηρίσει τις κινήσεις αυτές ως γενική επιστράτευση.
Παράλληλα, ο ιταλικός και ο ελεγχόμενος από τους Ιταλούς αλβανικός Τύπος δεν εγκατέλειπαν την εκστρατεία εναντίον της Ελλάδας. Νέες κατηγορίες και μικρές προκλήσεις διατηρούσαν συνεχώς ανοιχτό το ενδεχόμενο να χρησιμοποιηθεί κάποια από αυτές ως αφορμή για σοβαρότερη ενέργεια.
Στην Αθήνα είχε αρχίσει να γίνεται κατανοητό ότι το πρόβλημα δεν ήταν πλέον μόνο πόσοι Ιταλοί στρατιώτες βρίσκονταν στην Αλβανία.
Το κρίσιμο ερώτημα ήταν τι σκόπευε να κάνει ο Μουσολίνι με αυτούς.
Οι πληροφορίες δεν έρχονταν μόνο από τις επίσημες υπηρεσίες
Η εικόνα που σχημάτιζε η ελληνική κυβέρνηση δεν προερχόταν από μία μόνο πηγή.
Μετά την ιταλική κατάληψη της Αλβανίας το 1939, η ελληνική πρεσβεία στα Τίρανα είχε κλείσει. Παρέμενε όμως σε λειτουργία ένα ευρύ προξενικό δίκτυο, με ελληνικές αρχές στα Τίρανα και σε σημαντικές πόλεις της Αλβανίας.
Οι πρόξενοι παρακολουθούσαν τις κινήσεις των ιταλικών αρχών και ενημέρωναν συνεχώς την Αθήνα.
Κεντρικό ρόλο είχε ο γενικός πρόξενος στα Τίρανα Δημήτριος Αργυρόπουλος, ο οποίος είχε οργανώσει μηχανισμό συλλογής πληροφοριών για τις ιταλικές δυνάμεις.
Οι αναφορές που έφθαναν στην Αθήνα δεν περιορίζονταν σε γενικές εκτιμήσεις. Περιλάμβαναν στοιχεία για τη σύνθεση, τη διάταξη και τις μετακινήσεις ιταλικών μονάδων.
Υπήρχε όμως και ένα ευρύτερο ανθρώπινο περιβάλλον που ευνοούσε τη διάδοση πληροφοριών.
Στη νότια Αλβανία ζούσαν ελληνικοί και ελληνόφωνοι πληθυσμοί, ενώ Έλληνες υπήκοοι βρίσκονταν και σε μεγάλα αστικά κέντρα όπως τα Τίρανα και το Δυρράχιο. Οικογενειακές, εμπορικές και γλωσσικές σχέσεις περνούσαν τα σύνορα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι αυτοί αποτελούσαν ένα τεράστιο ελληνικό δίκτυο κατασκοπείας.
Σήμαινε όμως ότι ένας στρατός που συγκέντρωνε δεκάδες χιλιάδες άνδρες, οχήματα, εφόδια και πυρομαχικά σε μια τέτοια περιοχή δεν μπορούσε εύκολα να παραμείνει αόρατος.
Οι κινήσεις παρατηρούνταν. Οι πληροφορίες κυκλοφορούσαν. Και ένα μέρος τους έβρισκε τελικά τον δρόμο προς τις ελληνικές αρχές.
Και στην Αθήνα υπήρχαν αυτιά
Η συλλογή πληροφοριών δεν περιοριζόταν στην Αλβανία.
Στην Αθήνα λειτουργούσαν οι ελληνικές υπηρεσίες ασφαλείας και αντικατασκοπείας, με επικεφαλής στη Γενική Ασφάλεια τον Σπύρο Παξινό.
Σε μεταγενέστερες αφηγήσεις διασώζεται ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο.
Σε κοινωνική εκδήλωση στην οποία παρευρίσκονταν μέλη της ιταλικής διπλωματικής και στρατιωτικής αποστολής, ο ιταλομαθής αξιωματικός Ευάγγελος Σπηλιωτόπουλος τοποθετήθηκε κοντά σε Ιταλούς αξιωματικούς.
Κατά τη διάρκεια της βραδιάς, άκουσε έναν από αυτούς να ψιθυρίζει στον διπλανό του μια φράση που αναφερόταν στον Οκτώβριο και στο τι θα έλεγε τότε ο ελληνικός λαός.
Ο Σπηλιωτόπουλος συνέταξε υπηρεσιακή αναφορά και, σύμφωνα με τις ίδιες μεταγενέστερες αφηγήσεις, η πληροφορία ακολούθησε την υπηρεσιακή οδό προς τον Παξινό, τον υπουργό Ασφαλείας Κωνσταντίνο Μανιαδάκη και τελικά τον Μεταξά.
Δεν διαθέτουμε το πρωτότυπο της αναφοράς ώστε να γνωρίζουμε με απόλυτη βεβαιότητα κάθε λεπτομέρεια του επεισοδίου.
Η ιστορία όμως είναι χαρακτηριστική του κλίματος της εποχής.
Ακόμη και μια φράση που ξέφευγε σε μια δεξίωση μπορούσε να θεωρηθεί κομμάτι ενός πολύ μεγαλύτερου παζλ.
Και τότε έρχεται πάλι η Ρώμη…
Ενώ όλα αυτά συνέβαιναν, τα μηνύματα από την Ιταλία εξακολουθούσαν να είναι αντιφατικά.
Στις 25 Σεπτεμβρίου, η ιταλική ηγεσία άφηνε να εννοηθεί σε ξένους διπλωμάτες στη Ρώμη ότι, τουλάχιστον προς το παρόν, δεν επρόκειτο να αναληφθεί ενέργεια εναντίον της Ελλάδας.
Για την Αθήνα αυτό δεν ήταν αρκετό.
Οι ελληνικές στρατιωτικές προετοιμασίες συνεχίστηκαν.
Και αυτή είναι μια λεπτομέρεια που έχει ιδιαίτερη σημασία: η ελληνική ηγεσία δεν θεώρησε τον Σεπτέμβριο ότι ο κίνδυνος είχε περάσει.
Άκουγε τις ιταλικές διαβεβαιώσεις, επειδή όφειλε να τις ακούει διπλωματικά.
Δεν σταμάτησε όμως να παρακολουθεί τι πραγματικά συνέβαινε στην Αλβανία.
Και εκεί, στις αρχές Οκτωβρίου, η εικόνα άρχισε να αλλάζει με τρόπο που ήταν πολύ δυσκολότερο να εξηγηθεί ως απλή επίδειξη δύναμης.
Οκτώβριος 1940 – Τα κομμάτια αρχίζουν να ενώνονται
 |
| Ο Δημήτριος Π. Αργυρόπουλος, Έλληνας διπλωματικός εκπρόσωπος στα Τίρανα, ο οποίος ενημέρωνε την Αθήνα για τις ιταλικές στρατιωτικές συγκεντρώσεις και τις ενδείξεις επικείμενης επίθεσης τον Οκτώβριο του 1940. Φωτογραφία: Δήμος Πατρίδης. |
Την 1η Οκτωβρίου 1940, από τα Τίρανα έφθασε στην Αθήνα μια από τις σημαντικότερες προειδοποιήσεις των τελευταίων εβδομάδων πριν από τον πόλεμο.
Ο γενικός πρόξενος Δημήτριος Αργυρόπουλος ενημέρωνε το Υπουργείο Εξωτερικών για τη συνεχιζόμενη:
«εντατική συγκέντρωση ιταλικού στρατού εις τα σύνορά μας»
και κατέληγε σε μια σύντομη αλλά δυσοίωνη εκτίμηση:
«επίκεινται γεγονότα».
Δεν επρόκειτο πλέον για μια πληροφορία που είχε ακουστεί σε κάποιο διπλωματικό σαλόνι.
Ο άνθρωπος που βρισκόταν στην καρδιά της ιταλοκρατούμενης Αλβανίας και παρακολουθούσε συστηματικά τις στρατιωτικές κινήσεις προειδοποιούσε την Αθήνα ότι κάτι πλησίαζε.
Αυτό που ακόμη δεν μπορούσε να γνωρίζει ήταν το πότε.
Η απάντηση θα άρχιζε να διαφαίνεται είκοσι ημέρες αργότερα.
Και από εκεί και πέρα, οι πληροφορίες θα έφθαναν τόσο γρήγορα και από τόσες διαφορετικές κατευθύνσεις, ώστε η τελευταία εβδομάδα πριν από την 28η Οκτωβρίου θα έμοιαζε σχεδόν με αντίστροφη μέτρηση.
Η τελευταία εβδομάδα – Η αντίστροφη μέτρηση
Από τις 21 Οκτωβρίου 1940, οι πληροφορίες που έφθαναν στην Αθήνα αποκτούσαν διαφορετικό χαρακτήρα.
Δεν αφορούσαν πλέον μόνο συγκεντρώσεις στρατευμάτων ή γενικές εκτιμήσεις για τις προθέσεις της Ιταλίας. Τώρα υπήρχαν αναφορές για πραγματικές μετακινήσεις μονάδων προς τα ελληνικά σύνορα, ενώ από διαφορετικές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες έφθαναν προειδοποιήσεις που συνέκλιναν στην ίδια εκτίμηση:
η ιταλική ενέργεια πλησίαζε.
21 Οκτωβρίου – Οι δυνάμεις κινούνται προς τα σύνορα
Στους Αγίους Σαράντα, ο Έλληνας υποπρόξενος Κωνσταντίνος Τριανταφυλλάκος παρακολουθούσε τις κινήσεις των ιταλικών δυνάμεων στην περιοχή.
Στις 21 Οκτωβρίου τηλεγράφησε στην Αθήνα ότι:
«Προωθήθηκαν προς τα σύνορα αι στρατιωτικαί δυνάμεις της περιφέρειας των Αγίων Σαράντα».
Η διαφορά ήταν σημαντική.
Άλλο πράγμα ήταν να γνωρίζει κανείς ότι υπήρχαν μεγάλες ιταλικές δυνάμεις στην Αλβανία και άλλο να πληροφορείται ότι μονάδες μιας συγκεκριμένης περιοχής είχαν αρχίσει να κινούνται προς τα σύνορα.
Το κομμάτι που έλειπε ήταν ακόμη ο χρόνος.
Και τότε άρχισαν να φθάνουν πληροφορίες και από τη Ρώμη.
23 Οκτωβρίου – «25 έως 28 Οκτωβρίου».
 |
| Ο Ιωάννης Πολίτης, πρεσβευτής της Ελλάδας στη Ρώμη το 1940, ο οποίος ενημέρωνε την ελληνική κυβέρνηση για τις εξελίξεις και τις ιταλικές προθέσεις. |
Ο Έλληνας πρεσβευτής στην ιταλική πρωτεύουσα Ιωάννης Πολίτης βρισκόταν σε εξαιρετικά δύσκολη θέση.
Η επίσημη ιταλική στάση δεν αποκάλυπτε ότι επίκειται πόλεμος. Στη Ρώμη όμως κυκλοφορούσαν πληροφορίες και φήμες που έδειχναν ότι κάτι σοβαρό προετοιμαζόταν.
Στις 23 Οκτωβρίου, ο Πολίτης μετέφερε στην Αθήνα πληροφορία από στρατιωτική πηγή σύμφωνα με την οποία ενέργεια εναντίον της Ελλάδας αναμενόταν μεταξύ 25 και 28 Οκτωβρίου.
Για πρώτη φορά η απειλή αποκτούσε ένα τόσο στενό χρονικό πλαίσιο.
Τέσσερις ημέρες.
Και το εντυπωσιακό είναι ότι η πληροφορία αυτή θα αποδεικνυόταν ακριβής μέχρι την τελευταία ημέρα του χρονικού της ορίου.
24 Οκτωβρίου – Ο Μεταξάς περιμένει
 |
| Η σελίδα τίτλου του Δ΄ τόμου από «Το Προσωπικό του Ημερολόγιο» του Ιωάννη Μεταξά, με το πορτρέτο του. Ο τόμος καλύπτει την περίοδο 1933–1941 και περιλαμβάνει τις κρίσιμες καταγραφές των ημερών πριν από την 28η Οκτωβρίου 1940. Εκδόσεις Ίκαρος, 1960. |
Την επόμενη ημέρα η αγωνία αποτυπώνεται πλέον και στο προσωπικό ημερολόγιο του Ιωάννη Μεταξά.
Στις 24 Οκτωβρίου σημειώνει:
«Φήμαι ότι αύριον Ιταλία αρχίζει επίθεσιν εναντίον μας.»
Δεν γνωρίζει αν η πληροφορία είναι σωστή.
Γνωρίζει όμως ότι το ενδεχόμενο είναι αρκετά σοβαρό ώστε να το καταγράψει.
Και οι πληροφορίες δεν προέρχονταν πλέον από μία μόνο κατεύθυνση. Διπλωματικές αποστολές, ελληνικά προξενεία στην Αλβανία, στρατιωτικές αρχές στην Ήπειρο και πληροφορίες από το εξωτερικό δημιουργούσαν σταδιακά την ίδια εικόνα.
Η Αθήνα δεν γνώριζε ακόμη την ώρα της επίθεσης.
Αλλά είχε αρχίσει πλέον να περιμένει την ημέρα.
25 Οκτωβρίου – «Σήμερον δεν έγινε Ιταλική επίθεσις»
Η 25η Οκτωβρίου ήταν η πρώτη ημέρα του χρονικού διαστήματος που είχε μεταδώσει ο Πολίτης.
Και ο Μεταξάς σημείωσε:
«Σήμερον δεν έγινε Ιταλική επίθεσις…»
Η φράση είναι αποκαλυπτική.
Δεν γράφει ότι οι φόβοι διαψεύστηκαν ή ότι η κρίση πέρασε.
Καταγράφει απλώς ότι η επίθεση δεν έγινε εκείνη την ημέρα.
Την ίδια στιγμή, από τα Τίρανα έφθανε νέα και ακόμη σοβαρότερη αναφορά.
Ο Δημήτριος Αργυρόπουλος ενημέρωνε το Υπουργείο Εξωτερικών ότι υπήρχαν πληροφορίες για επίταξη συγκοινωνιακών μέσων και ότι στην Αλβανία ήταν πλέον:
«διάχυτος […] η γνώμη ότι ευρισκόμεθα εις τα πρόθυρα ιταλικής δράσεως».
Η επίταξη μεταφορικών μέσων είχε διαφορετική βαρύτητα από μια διπλωματική φήμη.
Ένας στρατός που ετοιμαζόταν να κινηθεί χρειαζόταν οχήματα, μεταφορές και εφοδιασμό.
Και την ίδια ημέρα έφθανε προειδοποίηση και από άλλη ευρωπαϊκή πρωτεύουσα: πληροφορίες που διαβιβάστηκαν μέσω της ελληνικής διπλωματικής υπηρεσίας στη Βέρνη ανέφεραν ότι η επίθεση κατά της Ελλάδας ήταν πλέον «ζήτημα ημερών».
Διαφορετικές πηγές.
Διαφορετικές διαδρομές.
Το ίδιο συμπέρασμα.
26 Οκτωβρίου – «Ούτε σήμερον επίθεσις»
Πέρασε και η 26η Οκτωβρίου.
Ο Μεταξάς άνοιξε και πάλι το ημερολόγιό του:
«Ούτε σήμερον επίθεσις.»
Αμέσως μετά όμως σημείωσε κάτι που δείχνει πόσο συγκεχυμένη παρέμενε ακόμη η εικόνα:
«Πανταχόθεν ειδήσεις ησυχίας διά Ελλάδα.»
Εδώ βρίσκεται ίσως ολόκληρο το δράμα των τελευταίων ημερών σε δύο μόνο φράσεις.
Από τη μία:
«Ούτε σήμερον επίθεσις.»
Από την άλλη:
«Πανταχόθεν ειδήσεις ησυχίας.»
Οι πληροφορίες προειδοποιούσαν ότι ο πόλεμος πλησίαζε.
Άλλες ενδείξεις εξακολουθούσαν να δείχνουν ότι ίσως τελικά δεν θα γινόταν τίποτε.
Και αυτή ακριβώς η αντίφαση εξηγεί γιατί η ελληνική ηγεσία μπορούσε ταυτόχρονα να περιμένει επίθεση και να μην είναι ακόμη βέβαιη ότι αυτή είχε οριστικά αποφασιστεί.
27 Οκτωβρίου – Το πρόσχημα εμφανίζεται
Την Κυριακή 27 Οκτωβρίου, το τελευταίο κομμάτι άρχισε να μπαίνει στη θέση του.
Οι ιταλικές αρχές κατήγγειλαν επεισόδια στα ελληνοαλβανικά σύνορα και ενέργειες που αποδίδονταν στην ελληνική πλευρά.
Για την Αθήνα, οι καταγγελίες αυτές δεν μπορούσαν πλέον να εξεταστούν απομονωμένες.
Ο Μεταξάς είχε μπροστά του τις πληροφορίες των προηγούμενων ημερών, τις φήμες και —κυρίως— το χρονικό παράθυρο που είχε δοθεί:
25 έως 28 Οκτωβρίου.
Η πιθανότητα ότι κατασκευαζόταν το πρόσχημα για την επίθεση ήταν πλέον εξαιρετικά σοβαρή.
Και στην Ήπειρο οι στρατιωτικές αρχές έφθαναν στο ίδιο συμπέρασμα.
Η VIII Μεραρχία του Χαράλαμπου Κατσιμήτρου, η οποία επί μήνες παρακολουθούσε τις κινήσεις απέναντι από τα σύνορα, βρισκόταν πλέον σε αυξημένη ετοιμότητα.
Οι πληροφορίες από την παραμεθόριο, τα προξενεία και τη διπλωματική υπηρεσία είχαν αρχίσει να συγκλίνουν σε ένα και μοναδικό σημείο.
Η νύχτα που ερχόταν μπορούσε να είναι η νύχτα της επίθεσης.
Και όμως, ακόμη και τότε, η Ρώμη δεν είχε επιδώσει καμία απαίτηση στην ελληνική κυβέρνηση.
Δεν είχε προηγηθεί διακοπή των διπλωματικών σχέσεων.
Δεν είχε δοθεί τελεσίγραφο.
Μερικές ώρες ακόμη, επισήμως, Ελλάδα και Ιταλία βρίσκονταν σε ειρήνη.
Αυτό θα άλλαζε λίγο μετά τις 3 τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου 1940, όταν ένα αυτοκίνητο της ιταλικής πρεσβείας σταμάτησε έξω από την κατοικία του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά.
28 Οκτωβρίου 1940 – Όταν οι πληροφορίες έγιναν πόλεμος
Λίγο μετά τις 3 τα ξημερώματα, ο Εμανουέλε Γκράτσι έφθασε στην κατοικία του Ιωάννη Μεταξά στην Κηφισιά.
Μέχρι εκείνη τη στιγμή, επίσημα, οι δύο χώρες εξακολουθούσαν να βρίσκονται σε ειρήνη.
Ο Ιταλός πρεσβευτής δεν ερχόταν όμως για ακόμη μία από τις διπλωματικές συνομιλίες που είχαν προηγηθεί κατά τους τελευταίους δεκαοκτώ μήνες.
Κρατούσε το ιταλικό τελεσίγραφο.
Ένα τελεσίγραφο χωρίς πραγματική δυνατότητα αποδοχής
Η κυβέρνηση της Ιταλίας κατηγορούσε την Ελλάδα ότι είχε επιτρέψει στη Βρετανία να χρησιμοποιεί το έδαφος και τα χωρικά της ύδατα εναντίον της Ιταλίας και απαιτούσε να επιτραπεί στις ιταλικές ένοπλες δυνάμεις να καταλάβουν «ορισμένα στρατηγικά σημεία» της ελληνικής επικράτειας.
Ποια ακριβώς ήταν αυτά τα σημεία;
Ο Γκράτσι δεν μπορούσε να τα προσδιορίσει.
Η απαίτηση επομένως δεν αφορούσε μια συγκεκριμένη παραχώρηση που θα μπορούσε να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
Στην πράξη ζητούσε από την Ελλάδα να επιτρέψει σε έναν ξένο στρατό να εισέλθει στο έδαφός της και να καταλάβει όποια σημεία εκείνος θεωρούσε αναγκαία.
Ο Μεταξάς κατανόησε αμέσως τι σήμαινε αυτό.
Η γνωστή απάντησή του προς τον Γκράτσι δόθηκε στα γαλλικά:
«Alors, c'est la guerre.»
«Λοιπόν, αυτό σημαίνει πόλεμο.»
Το «ΟΧΙ» που έμεινε στην Ιστορία δεν ήταν επομένως μία και μόνη λέξη που ειπώθηκε εκείνο το ξημέρωμα. Ήταν η ουσία της ελληνικής απάντησης και, μέσα σε λίγες ώρες, έγινε η απάντηση ολόκληρης της χώρας.
Η τελευταία καταχώριση μιας αντίστροφης μέτρησης
 |
| Η ιστορική καταγραφή της 28ης Οκτωβρίου 1940 στο προσωπικό ημερολόγιο του Ιωάννη Μεταξά. Αριστερά, η έντυπη αντιγραφή του κειμένου και δεξιά, φωτοτυπία της χειρόγραφης καταγραφής. Πηγή: «Το Προσωπικό του Ημερολόγιο», τόμος Δ΄, Εκδόσεις Ίκαρος, 1960. |
Ο Μεταξάς κατέγραψε στο ημερολόγιό του τα γεγονότα με την ίδια σχεδόν τηλεγραφική συντομία με την οποία είχε σημειώσει τις προηγούμενες ημέρες:
«Έρχεται ο Grazzi. – Πόλεμος!»
Η φράση αποκτά διαφορετική σημασία αν διαβαστεί μαζί με όσα είχε γράψει λίγο νωρίτερα:
24 Οκτωβρίου: φήμες για επίθεση.
25 Οκτωβρίου: «Σήμερον δεν έγινε Ιταλική επίθεσις…»
26 Οκτωβρίου: «Ούτε σήμερον επίθεσις.»
28 Οκτωβρίου: «Πόλεμος!»
Δεν βλέπουμε μια κυβέρνηση που ξύπνησε αιφνιδιασμένη από ένα τηλεφώνημα μέσα στη νύχτα.
Βλέπουμε την τελευταία πράξη μιας κρίσης που η ελληνική ηγεσία παρακολουθούσε πλέον ημέρα με την ημέρα.
Και ενώ ο Γκράτσι παρέδιδε το τελεσίγραφο...
Υπήρχε όμως μια ακόμη λεπτομέρεια που αποκαλύπτει πολλά για τον πραγματικό χαρακτήρα του ιταλικού τελεσιγράφου.
Η προθεσμία έληγε στις 6 το πρωί.
Όμως οι ιταλικές στρατιωτικές δυνάμεις στην Αλβανία είχαν ήδη λάβει τις διαταγές τους.
Η επίθεση δεν εξαρτιόταν πραγματικά από την ελληνική απάντηση. Η στρατιωτική επιχείρηση είχε προετοιμαστεί και οι μονάδες βρίσκονταν στις θέσεις εξόρμησής τους.
Το τελεσίγραφο δεν αποτελούσε ουσιαστική πρόσκληση για διαπραγμάτευση.
Ήταν η διπλωματική πράξη που θα προηγούνταν ενός πολέμου ο οποίος είχε ήδη αποφασιστεί.
Στις 5:30 το πρωί, πριν ακόμη εκπνεύσει η προθεσμία του τελεσιγράφου, οι ιταλικές δυνάμεις πέρασαν τα ελληνικά σύνορα.
Ο αθέατος πόλεμος είχε τελειώσει.
Άρχιζε ο πραγματικός.
Είχε αιφνιδιαστεί τελικά η Ελλάδα;
Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο ερώτημα που προκύπτει από ολόκληρη αυτή την ιστορία.
Η απάντηση χρειάζεται μια διάκριση.
Η Ελλάδα δεν γνώριζε από τον Απρίλιο του 1939 ότι η Ιταλία θα επιτεθεί στις 28 Οκτωβρίου 1940. Ούτε διέθετε κάποια μοναδική μυστική πληροφορία που αποκάλυπτε ολόκληρο το σχέδιο του Μουσολίνι.
Επί δεκαοκτώ μήνες η κατάσταση μεταβαλλόταν.
Υπήρχαν περίοδοι πραγματικής έντασης και περίοδοι πραγματικής αποκλιμάκωσης. Ιταλικές στρατιωτικές συγκεντρώσεις ακολουθούνταν από απομακρύνσεις μονάδων. Απειλητική προπαγάνδα συνυπήρχε με διαβεβαιώσεις φιλίας. Ακόμη και λίγες ημέρες πριν από τον πόλεμο, πληροφορίες επικείμενης επίθεσης συνυπήρχαν με ειδήσεις ηρεμίας.
Αυτό που είχε καταφέρει όμως η ελληνική πλευρά ήταν κάτι διαφορετικό.
Είχε δημιουργήσει πολλές ανεξάρτητες γραμμές πληροφόρησης.
Οι διπλωμάτες παρακολουθούσαν τη Ρώμη και τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Τα ελληνικά προξενεία παρακολουθούσαν την κατεχόμενη Αλβανία.
Οι στρατιωτικές υπηρεσίες εκτιμούσαν τη δύναμη και τη διάταξη των ιταλικών μονάδων.
Στην παραμεθόριο, άνθρωποι όπως ο δάσκαλος Σταύρος Γκατσόπουλος και το δίκτυό του μετέφεραν πληροφορίες στην VIII Μεραρχία.
Στην Αθήνα, οι υπηρεσίες ασφαλείας προσπαθούσαν να συλλέξουν ακόμη και τις πληροφορίες που μπορούσαν να ξεφύγουν μέσα από τις κοινωνικές επαφές της ιταλικής αποστολής.
Κανένα από αυτά τα κομμάτια μόνο του δεν έδινε ολόκληρη την εικόνα.
Όλα μαζί όμως την έκαναν σταδιακά ορατή.
Η πραγματική επιτυχία των πληροφοριών
Η αξία αυτού του μηχανισμού δεν ήταν ότι αποκάλυψε κάποιο μυστηριώδες «μυστικό σχέδιο».
Ήταν ότι επέτρεψε στην Ελλάδα να προετοιμάζεται χωρίς να προκαλεί, όσο ακόμη προσπαθούσε διπλωματικά να αποφύγει τον πόλεμο.
Έτσι, όταν έφθασε η 28η Οκτωβρίου, το τελεσίγραφο ήταν πολιτικά η τελική αποκάλυψη των ιταλικών προθέσεων.
Στρατιωτικά όμως, η Ελλάδα δεν ξεκινούσε από το μηδέν.
Και ίσως εκεί βρίσκεται μία από τις λιγότερο ορατές πλευρές του Έπους του 1940.
Πριν από τους στρατιώτες που θα πολεμούσαν στην Πίνδο και στο Καλπάκι, είχαν προηγηθεί άνθρωποι που παρατηρούσαν, άκουγαν, κατέγραφαν και μετέδιδαν.
Ένας πλοίαρχος που είδε στρατεύματα να επιβιβάζονται στο Μπρίντιζι.
Ένας δάσκαλος σ' ένα χωριό της παραμεθορίου.
Έλληνες πρόξενοι μέσα στην ιταλοκρατούμενη Αλβανία.
Διπλωμάτες στη Ρώμη και σε άλλες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Αξιωματικοί που προσπαθούσαν να ξεχωρίσουν μέσα από δεκάδες φήμες εκείνη που έκρυβε την αλήθεια.
Άνθρωποι διαφορετικοί μεταξύ τους, οι περισσότεροι από τους οποίους δεν γνώριζαν τι πληροφορίες διέθεταν οι υπόλοιποι.
Όμως οι πληροφορίες τους κατέληγαν τελικά στο ίδιο σημείο.
Στην Αθήνα.
Και τις τελευταίες ημέρες του Οκτωβρίου του 1940 όλες έδειχναν πλέον προς την ίδια κατεύθυνση.
Προς τα ελληνοαλβανικά σύνορα.
Και προς έναν πόλεμο που πλησίαζε.
ΣΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ Η νύχτα του ΟΧΙ – 28 Οκτωβρίου 1940
Πρωτογενείς πηγές – Διπλωματικά και ιστορικά τεκμήρια
1. Βασιλικόν Υπουργείον των Εξωτερικών. Η Ιταλική επίθεσις κατά της Ελλάδος: Διπλωματικά έγγραφα («Ελληνική Λευκή Βίβλος 1940»). Αθήναι, 1940.
2. U.S. Department of State. Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers, 1939: General, The British Commonwealth and Europe, Volume II. Office of the Historian. Διπλωματικά τηλεγραφήματα σχετικά με την ιταλική εισβολή στην Αλβανία και τις ελληνικές αντιδράσεις, Απρίλιος 1939.
3. U.S. Department of State. Foreign Relations of the United States, Diplomatic Papers, 1940: The British Commonwealth, The Soviet Union, The Near East and Africa, Volume III. Office of the Historian. Τηλεγραφήματα του Αμερικανού διπλωματικού εκπροσώπου στην Αθήνα Lincoln MacVeagh, Μάιος–Οκτώβριος 1940.
4. Μεταξάς, Ιωάννης. Το Προσωπικό του Ημερολόγιο, τόμος Δ΄ (1933–1941). Αθήνα: Ίκαρος, 1960. Ιδιαίτερα οι εγγραφές 24–28 Οκτωβρίου 1940.
5. Grazzi, Emanuele. Il principio della fine (L'impresa di Grecia). Αθήνα: ETP Books, 2018. Προσωπική μαρτυρία του Ιταλού πρεσβευτή στην Αθήνα.
Ιστορικές μελέτες
6. Αργυροπούλου, Ρωξάνη Δ. Δημήτριος Π. Αργυρόπουλος – Ένας διπλωμάτης στον Μεσοπόλεμο και στο Έπος του ’40. Αθήνα: Καλλιγράφος, 2020.
Συμπληρωματικές πηγές
7. UK Parliament. Parliamentary Debates (Hansard), Απρίλιος 1939. Κοινοβουλευτικές συζητήσεις για την ιταλική επέμβαση στην Αλβανία και τις βρετανικές εγγυήσεις προς την Ελλάδα.
8. Αργολική Αρχειακή Βιβλιοθήκη Ιστορίας και Πολιτισμού. «Δημήτριος Π. Αργυρόπουλος – Ένας διπλωμάτης στον Μεσοπόλεμο και στο Έπος του ’40», παρουσίαση της μελέτης της Ρωξάνης Δ. Αργυροπούλου, 22 Ιουνίου 2020.
9. «Χαράλαμπος Κατσιμήτρος – Ο πρόμαχος της Ηπείρου στο Έπος του 1940». Δημοσίευση στην εκπαιδευτική πλατφόρμα blogs.sch.gr, 23 Οκτωβρίου 2025. Συμπληρωματική αναφορά στο δίκτυο πληροφοριών του Σταύρου Γκατσόπουλου.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου